Aydın Adnan Menderes Üniversitesi
İletişim Fakültesi / Gazetecilik Bölümü
Öğrenci Uygulama Haber Sitesi

YKS’ye hazırlanan öğrenciler meslek seçiminde çoğu zaman iş olanakları ve ekonomik beklentiler nedeniyle kararsızlık yaşayabiliyorlar. Aydın Adnan Menderes Üniversitesi’nden Prof. Dr. Özel Sebetci’nin geliştirdiği yapay zekâ destekli kariyer analiz sistemi, kişilik, yetenek ve öğrenme stillerine dayalı verilerle öğrencilerin tercih sürecindeki belirsizliklerini azaltarak bilinçli ve potansiyellerine uygun seçimler yapmalarına yardımcı oluyor.

Üniversite sınavına kısa bir süre kala öğrenciler ve aileleri, farklı üniversite ve bölüm seçenekleri arasında öğrencinin ilgi alanları, yetenekleri ve uzun vadeli hedefleriyle en uygun yolu belirlemeye çalışıyor, süreçte karşılaşılan belirsizlik ve tercih karmaşası, bilimsel temelli rehberlik ve kişiye özel destek sistemlerinin önemini artırıyor. Araştırmamız, bu bağlamda üniversite tercih sürecinde gençlerin karşılaştıkları zorlukları ve yapay zekâ destekli kariyer analiz sistemlerinin olası katkılarını ele alıyor. Bu çerçevede, Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Aydın Meslek Yüksekokulu Bilgisayar Teknolojileri Bölüm Başkanı Prof. Dr. Özel Sebetci, gençlerin meslek seçiminde karşılaştıkları iş odaklı eğilimler ve bilinçli karar verme sürecine ilişkin önemli perspektifler sundu. Sebetci, kurucusu olduğu BudunAI Bilişim ve Teknoloji Limited Şirketi aracılığıyla yürüttüğü akademik ve teknolojik çalışmalar kapsamında Kariyo.io projesini geliştirerek, öğrencilerin kişilik, yetenek ve öğrenme stillerine dayalı yapay zekâ destekli analizlerle kariyer hedeflerini belirlemelerine imkân tanıyor. Bu sistem, akademik ve teknolojik çalışmaların somut bir örneğini oluştururken, araştırmamızın ele aldığı üniversite tercih sürecine bilimsel ve pratik bir perspektif kazandırıyor.

Yapay zekâ destekli kariyer analizi projesinin geliştirilme süreci

Üniversite tercih sürecinde gençlerin çoğunlukla yalnızca istihdam olanaklarını dikkate alarak karar verdiğini belirten Prof. Dr. Özel Sebetci, bunun uzun vadede mesleki memnuniyetsizliğe yol açabileceğini söyledi. Sebetci, geliştirdikleri yapay zekâ destekli kariyer analiz modelinin meslek seçimi sürecine farklı bir yaklaşım getirmeyi amaçladığını vurguladı. Projeyi Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Teknokent bünyesinde yürüttüklerini belirten Sebetci, “Teknokent’te BudunAl isimli şirketimiz ve kariyo.io isimli projem bulunuyor. Yazılım tamamen bana ait, danışmanlık kısmında diğer akademisyen arkadaşlarım profesyonel destek veriyor.” dedi. Sebetci, sistemin yeni bir dijital uygulama olduğunu, ancak 35 yılı aşkın akademik ve mesleki deneyime dayandığını ifade ederek, “Bütün testler ve sistem tamamen bilimsel yayınlar ve akademik çalışmalara dayanıyor.” diye ekledi. Sistem, daha önce farklı alanlarda kullanılan yöntemlerin yapay zekâ desteği ve agent yapılarıyla bir araya getirilmesiyle oluşturuldu. Sebetci, “Burada yeni olan, bütün yöntemlerin bir arada bulunması ve sistemin arka planda yapay zekâ ile çalışması.” dedi. Yapay zekânın akademik araştırmalarda giderek daha fazla kullanıldığını belirten Sebetci, disiplinler arası çalışmalarda makine öğrenmesi, derin öğrenme, agent yapıları ve orkestrasyon yöntemleri sayesinde akademik çalışmaların daha hızlı, güvenli ve vizyoner hale geldiğine dikkat çekti. Projeyi geliştirme sürecini anlatan Sebetci, “Normalde 5–10 kişilik bir ekiple yapılacak bir projeyi, ben yapay zekâyı, agentları ve orkestrasyonu iyi bildiğim için tek başıma 6 ay boyunca, günde 7 saat çalışarak tamamladım.” dedi. Sebetci, bu tür çalışmaların öğrenciler ve bilişim alanında kendini geliştirmek isteyenler için tanıtılmasının önemine de vurgu yaptı.

Meslek seçiminde iş odaklı yaklaşımın etkileri

Prof. Dr. Sebetci, öğrencilerin meslek seçimi sürecinde çoğu zaman iş bulma ihtimalini merkeze aldığını ve bunun önemli bir sorun oluşturduğunu belirterek, “Meslek seçimi aslında ortaokul başlarında belirlenmeli. Lisede öğrencilerin kafasında hangi üniversiteye, hangi bölüme ve hangi meslekte iş imkânı daha fazla olacak soruları ön plana çıkıyor.” dedi. Sebetci, iş odaklı yaklaşımın uzun vadede mesleki memnuniyetsizliğe yol açabileceğini ifade ederek, “İş imkânı odaklı yaklaşım öğrencilerin ileride yaptıkları meslekle ilgili mutsuzluklarına yol açabiliyor. Günümüzde Türkiye’de iş bulma garantisi neredeyse yalnızca tıp fakültesi için geçerli, diğer mesleklerde mezuniyet sonrası ek çaba veya hazırlık gerekebiliyor.” diyerek Sebetci, bazı mesleklerde doğrudan iş bulmanın her zaman mümkün olmadığının değerlendirmesinde bulundu.

Öğrenci önce kişiliğini tanıyor, sonra yeteneklerini belirliyor

Sebetci, geliştirdikleri yapay zekâ destekli sistemde meslek seçiminin bireyin kişisel özelliklerine dayandığını belirterek, “Bizim yaklaşımımız şu: Üniversite seçmeden önce meslek seçmek gerekiyor. Bir kişi iş hayatına atıldığında hangi mesleği yapmak istediğine karar vermeli ve o meslek için üniversite okumak zorunda mı, yoksa sertifika programlarıyla mı ilerleyebilir, bunu değerlendirmesi gerekiyor.” dedi. Sebetci, öğrencilerin kişilik profilinin bilimsel yayınlara dayanan soru setleriyle değerlendirildiğini ve ardından yetenek testlerine yönlendirildiğini ifade ederek, “Sistem kişilik profilinden yola çıkarak üç yetenek testi öneriyor, isterse diğer testleri de yapabiliyor. Sürecin sonunda öğrencinin öğrenme stili de analiz ediliyor, beş farklı boyutu ölçüyoruz. Böylece kişinin nasıl daha kolay öğrendiği ortaya konuyor.” diye konuştu. Analizlerin ardından öğrenciler kariyer hedeflerini belirleyebiliyor ve maaş düzeyi, hibrit çalışma imkânı veya seyahat gereksinimi gibi yaklaşık yirmi kriteri içeren bir kariyer haritası oluşturabiliyor, kriterlerin önem derecesini ise öğrenci belirleyebiliyor. Sebetci, ayrıca evine yakın üniversiteler, kampüs özellikleri veya puan sıralamasına göre farklı tercih senaryolarının oluşturulabileceğini ve sistemin kurumlarda insan kaynakları analitiği amacıyla da kullanılabildiğini belirtti. Sistemin özellikle YKS’ye hazırlanan öğrencilerin meslek seçimi konusunda yaşadıkları kararsızlığa yanıt verdiğini vurgulayan Sebetci, “Somut olarak öğrenciye vereceği şey aslında çok fazla, sınava birkaç ay kalmış olsa bile hâlâ hangi bölümü ya da mesleği seçeceğine karar veremeyen öğrenciler var. Bu sistemin Amacı aile zoruyla, öğretmen zoruyla veya toplum baskısıyla meslek seçmek değil, öğrenci kendi kişiliğini tanıyarak ve yeteneklerini anlayarak karar verebilsin diye öğrenciye hangi meslekte daha başarılı ve mutlu olabileceğini gösteriyor.” dedi.

Sistemin Bilimsel Dayanağı ve Sınırları

Prof. Dr. Sebetci, geliştirdikleri yapay zekâ destekli sistemin kesin sonuç veren bir mekanizma olmadığını, sosyal bilimlerde bu tür analizlerin danışmanlık ve öngörü niteliği taşıdığını vurgulayarak, “Sonuç itibariyle bu bir danışmanlık ve öngörü. Yani bu yüzde yüz böyledir denebilecek bir şey değil, çünkü sosyal bilimlerde bu tür konularda yüzde yüz kesinlik ifade etmek mümkün değildir.” dedi. Analizlerin doğruluğunun öğrencinin testleri nasıl yanıtladığıyla doğrudan bağlantılı olduğunu belirten Sebetci, “Öğrencinin bütün testleri dikkatlice okuyup doğru şekilde cevaplaması gerekir. Doğru uygulanır ve doğru cevaplanırsa sistem öğrenciye ciddi bir ışık tutar, hangi meslekte daha başarılı ve mutlu olabileceğini gösterir ve üniversitelerin akademik kadroları ile kariyer açısından sundukları imkânları somut olarak önüne koyar.” ifadelerini kullandı. Sebetci, sistemin öğrencilerin karar sürecindeki belirsizlikleri büyük ölçüde azaltmayı hedeflediğini belirterek, bazı öğrenciler için bu oranın yüzde 70–80 düzeyinde olabileceğini, öğrencinin yeterince tatmin olmaması durumunda ise tecrübeli danışmanlarla görüşerek sürecin desteklenebileceğini söyledi. Yapay zekâ tabanlı önerilerin belirli modeller üzerinden geliştirildiğini ifade eden Sebetci, makine öğrenmesi, derin öğrenme ve agent sistemleri kullanılarak yapılan bu tahminlerin henüz tam olarak regüle edilmediğine dikkat çekti. Etik kurallar ve yasal düzenlemelerin bu alanda hâlâ gelişme aşamasında olduğunu belirten Sebetci, modellerde kullanılan verilerin doğruluğunun büyük ölçüde sistemi geliştiren kişi veya kurumun sorumluluğunda olduğunu ifade etti. Sistemin kullanımına ilişkin geri dönüşleri de paylaşan Sebetci, şu anda yaklaşık 420–424 kullanıcının bulunduğunu ve geri dönüşlerin yüzde 95’in üzerinde olumlu olduğunu söyledi. Ancak sistemin sağlıklı sonuç vermesi için öğrencilerin testleri sabırla, yaklaşık yarım saat ile bir saat arasında dikkatle yanıtlaması gerektiğini belirten Sebetci, projeyi ayrıntılı şekilde anlatmanın da zaman aldığını, ayrıca firmanın sınırlı sermayesi nedeniyle Türkiye çapında geniş bir tanıtım çalışması yapamadıklarını dile getirerek kullanım ve yaygınlaştırma sınırlarına dikkat çekti.

Yapay zekâ destekli sistem rehberlik ve kariyer sürecini destekliyor

Prof. Dr. Özel Sebetci, geliştirdikleri yapay zekâ destekli sistemin rehberlik öğretmenlerinin yerini almayacağını vurgulayarak, “Tamamen rehberlik hocalarının denildiği gibi işini elinden alabilecek bir şey gibi düşünülsede aslında bu imkânsız. Yapay zekânın insanların işlerini elinden alması çok nadir bazı işlerde olacak.” dedi. Sebetci, sistemin PDR (Psikolojik Danışmanlık ve Rehberlik) uzmanlarının çalışmalarını destekleyici bir araç olduğunu belirterek, “Bütün anlattıklarımı bir PDR’cinin bilmesi zor. Kendini yetiştirmiş, tecrübeli olması lazım. Özel okullarda ve liselerdeki PDR’cilerin çoğu genç. Bu sistemleri kullanarak PDR’cilik yapmaları gerekiyor. Tek başına öğrenci sistemi uygulayabilir ama olgun ve sabırlı olması şart. Mesela özel bir okulda PDR’ci, öğrencilerine 10-20 kişilik gruplar hâlinde laboratuvarda uygularsa çok daha başarılı olur ve konuya hâkim olduğu için projenin sunumunu rahat yapar. Bu sistemi kullanırlarsa rehbercilerin işini elinden almaz, aksine rehbercilerin elini güçlendirir.” ifadelerini kullandı. YKS’ye hazırlanan öğrenciler için tasarlanan sistemin, öğrencilerin kısa sürede kendilerini tanımalarına yardımcı olduğunu aktaran Sebetci, “Sayfalarca kitap okuyup 8-10 kişiyle tanışıp tartışarak vizyon kazanmak yerine, bu sistemle bir-iki saat içinde kendinizi tanıyorsunuz.” dedi. Sistemin öğrenciler üzerindeki etkisinin saha çalışmalarıyla ölçülüp ölçülmediği sorulduğunda Sebetci, “Öğretim üyesi olduğum için bu sistemi mesleğimde uyguladım, tüm geri dönüşler de bu deneyim üzerinden oluştu.” yanıtını verdi. Veri gizliliği ve etik konularına ilişkin olarak ise Sebetci, “Herkesin KVKK’ya uyması gerekir. Etik yaklaşım biraz kişiye kalmış gibi gözükse de, esas mesele yapay zekâ motorlarının etik olması şarttır. Kurguladığımız yapı da KVKK dışında ahlaki kurallara ve sistemlerin etik kullanımına uymalıdır. Yapay zekâ etiği, yapay zekâsız toplumdaki sosyolojik ve psikolojik etik meselesiyle aynıdır.” diye aktardı.

Yapay zekâ destekli kariyer analiz sistemlerinin üniversite tercih sürecine olası katkılarını ve gençlerin meslek seçiminde karşılaştıkları zorlukları ele aldığımız bu çalışmada, değerli görüşlerini paylaşan Adnan Menderes Üniversitesi Meslek Yüksekokulu Bilgisayar Teknolojileri Bölüm Başkanı Prof. Dr. Özel Sebetci’ye teşekkür ederiz. Sebetci’nin aktardığı bilgiler ve geliştirdiği proje, öğrencilerin ve ailelerin üniversite tercihlerinde karşılaşabilecekleri iş odaklı yönelimler ve karar sürecine ilişkin farkındalığın artmasına ışık tutmaktadır. Henüz YKS hazırlık süreci devam ederken sunulan bu perspektifler, araştırmamızın ilgili alanlarda yürütülecek çalışmalara temel oluşturmasına katkı sağlayacaktır.

Haber: Melisa Ayhan