Aydın Adnan Menderes Üniversitesi
İletişim Fakültesi / Gazetecilik Bölümü
Öğrenci Uygulama Haber Sitesi

Aydın Adnan Menderes Üniversitesi (ADÜ) Ziraat Fakültesi Tarım Ekonomisi Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Göksel Armağan, İzmir’in Torbalı ve Aydın’ın Koçarlı ilçelerinde yürütülen saha araştırmasının bulgularını, Türkiye’de akıllı tarım uygulamalarının geleceğini ve tarımsal ekonomideki yapısal sorunları değerlendirdi. Sahadaki üreticilerin yüksek mazot, gübre, ilaç ve ekipman maliyetleri nedeniyle teknolojiye erişmekte zorlandığını belirten Prof. Dr. Armağan, tarımda teknolojik dönüşümün çiftçinin kadim bilgisi, doğru tarımsal yayım ve güçlü kooperatifleşme ile mümkün olacağını vurguladı.

Tarım sektöründe uydu destekli otonom traktörlerden insansız hava araçlarıyla (drone) ilaçlamaya, kapalı devre basınçlı sulama sistemlerinden dijital tarım uygulamalarına kadar uzanan teknolojik dönüşüm, beraberinde "Tarım akıllı mı?" sorusunu gündeme getirdi. İzmir’in Torbalı ilçesi ile Aydın’ın Koçarlı ilçesine bağlı Kasaplar Mahallesi’nde gerçekleştirilen saha araştırmasında üreticilerin teknolojik yeniliklere karşı olmadığı ancak artan girdi maliyetleri, kredi faizleri ve pazarlama sorunları nedeniyle geleneksel yöntemlere ve eski model mekanik traktörlere tutunmak zorunda kaldığı tespit edildi. Saha bulgularını değerlendiren ADÜ Ziraat Fakültesi Tarım Ekonomisi Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Göksel Armağan, üreticilerin yenilikleri benimseme davranışlarından kırsal göçe, su krizinden örgütlenme sorununa kadar önemli açıklamalarda bulundu.

"Gözü çitin arkasındadır"

Toplumdaki bireylerin yeniliklere yaklaşımını Everett Rogers’ın "Yeniliklerin Yayılması Kuramı" ile açıklayan Armağan, çiftçinin bir yeniliği somut olarak görmeden benimsemediğini belirterek, halk arasındaki "Çiftçinin aklı gözündedir" sözüne "Gözü de çitin arkasındadır" ifadesini eklediğini söyledi. "Çitin arkası" sözüyle üreticinin komşusunu kastettiğini kaydeden Armağan, çiftçinin teknolojik yenilikleri hemen kabul eden "erken benimseyenler" grubunda yer almasa da komşusunda gördüğü başarılı ve ekonomik getirisi kanıtlanmış bir uygulamayı mutlaka kendi tarlasında da denemek istediğini ifade etti. Üreticilerin denenebilen yeniliklerde temkinli bir ölçek stratejisi izlediğini aktaran Armağan, 100 dekar arazisi olan bir çiftçinin yeni bir tohum çeşidini önce 10 dekarlık küçük bir alanda denediğini, ertesi yıl verim alması halinde tüm arazisine yaydığını dile getirdi. Torbalı’da 75 yaşındaki üretici Hasan Berber’in anlattığı üretim deneyimi de Armağan’ın "görerek ve deneyerek benimseme" tespitini doğruladı. Geçmişte pamuğu tüylü tohumla ve 30 santimetre aralıklarla ektiklerini, karık sulama ve el çapası yaptıklarını hatırlatan Berber, ziraat mühendislerinin yönlendirmesiyle tüysüz tohuma, havalı mibzerle 4 parmak arayla ekime ve toprağı öldürmeyen damlama sulama sistemine geçtiklerini belirtti. Berber, bu teknolojik dönüşüm sayesinde geçmişte dekar başına 300-350 kilogram olan pamuk veriminin günümüzde 750 kilogramın üzerine çıktığını kaydetti.

Beş yüz bin liralık sistem

Sahada 500 bin liralık uydu destekli otomatik dümenleme sistemlerinin satış ve montajını yapan tarım makineleri mekanikçisi Yusuf Emre Çin, Armağan’ın tespitlerini destekleyen saha gözlemlerini aktardı. 5 yıl önce 50 bin liraya kurdukları uydu destekli dümenleme sistemlerinin enflasyonla birlikte 500 bin lirayı aştığını belirten Çin, "Çiftçilerimiz teknolojiye karşı değil, hatta 500 bin lira verip bu sistemi alan yaşlı üreticilerimiz 'Ben buna para verdim, öğrenmem lazım' diyerek 15 kez eğitime gitsek bile sistemi mutlaka öğreniyor. Ancak 50 dönüm yeri olan küçük çiftçi bu sistemi alırsa zarara girer, bu teknolojiler 500 ile 3 bin dönüm arazi işleyen büyük üreticileri kurtarıyor." ifadelerini kullandı. Yeni nesil elektronik traktörlerin yazılım ve sensör kaynaklı arızalar nedeniyle çiftçiler arasında "nazlı" olarak nitelendirildiğine değinen Çin, üreticilerin nakit sıkışıklığı nedeniyle yeni makine alamadığını ve ödemeleri hasat sonuna ertelemeye çalıştığını söyledi. Çin, özellikle Söke ve Koçarlı hattında pamuk toplama makinelerinin 7 bin 200 adet bıçağının değişimi gibi ağır bakım maliyetlerinin bile üreticiyi zorladığını sözlerine ekledi.

Eski traktörünü tamir ettiriyor

Koçarlı Kasaplar Mahallesi Muhtarı Hüseyin Taşkan, artan maliyetler nedeniyle üreticinin yeni teknolojiye yönelecek gücü kalmadığını ve çiftçinin elindeki eski traktörünü tamir ettirme çabasına girdiğini ifade etti. Mazotun litre fiyatının 100 liraya yaklaştığını ve geçmişte sıfır faizli veya yüzde 5 olan tarımsal kredi faizlerinin yüzde 50-60 bandına çıktığını hatırlatan Taşkan, şunları kaydetti: "Eskiden çiftçimiz eski aletini verir, sıfırını alıp giderdi, şimdi parası olmadığı için eskisini tamir ettirme peşine düştü. Tarımsal ilaç ve gübre fiyatları çok yüksek. 100 liralık ilacı vadeli aldığında 200 lira ödüyor. Drone ile ilaçlama yaptırmak istese dönümüne yüksek ücretler isteniyor. Çiftçimiz bu maliyeti karşılayamadığı için mahsulünün ezileceğini bile bile tarlasına kendi traktörüyle girmek zorunda kalıyor." Kasaplar Mahallesi’nde 1966 model mekanik traktörüyle üretim yapan çiftçi Mehmet Duru da yeni nesil traktörlerin elektronik ekran arızalarında servislerin 20 bin liradan başlayan ücretler talep ettiğini belirtti. Mekanik traktörünü kendi imkânlarıyla veya mahalle muhtarıyla kaynak yaparak tamir edebildiğini anlatan Duru, buğday tarlasına traktör girip ürünü ezmemesi için sadece zorunluluktan dolayı çevre köylerden saatlik ücretle ilaçlama drone’u kiraladığını, ancak gübre ve ilaç maliyetleri nedeniyle pamuk üretimini bırakıp ayçiçeği ve buğdaya yöneldiğini dile getirdi.

Sermaye kısıtı örgütlenmeyle aşılır

Üreticilerin eski model mekanik traktörlere yönelmesini değerlendiren Armağan, bu durumun vizyon eksikliğinden değil sermaye kısıtından kaynaklandığını ve yüksek maliyetlerin ancak örgütlenmeyle aşılabileceğini vurguladı. Türkiye’ye ilk traktör geldiğinde çiftçilerin traktörü "susamıştır" düşüncesiyle ırmak kenarına çektiğine dair tevatürler anlatıldığını, 1990’larda ise "yem turşusu" olarak bilinen silaj uygulamasının çok az bilindiğini hatırlatan Armağan, doğru eğitimle bu uygulamaların tamamının yaygınlaştığını ifade etti. Teknik bilgilerin çiftçiye aktarılması sürecinin gazetecilikteki "yayın" kavramından farklı olarak "tarımsal yayım" (agricultural extension) adıyla ayrı bir bilim dalı olduğuna işaret eden Armağan, şu değerlendirmede bulundu: "Çiftçi eğitimi bir erişkin eğitimidir, üreticileri sınıfta sıraya oturtur gibi eğitemezsiniz. Bilgilerin basitleştirilerek ve sahada uygulamalı beceri eğitimiyle aktarılması gerekir. Eğer doğru tarımsal yayım yapılırsa çiftçilere her türlü teknoloji öğretilebilir. Yüksek yatırım maliyeti ve sermaye kısıtı ise örgütlenmeyle çözülür. Örgütlenen çiftçiler ortak makine parkları ve ortaklaşa ekipman kullanımıyla bu maliyetlerin altından kalkabilir. Ayrıca pamukta makineli hasada veya drone ile ilaçlamaya geçilecekse, sıra arası ve sıra üzeri ekim mesafelerinin daha en baştan o teknolojiye göre planlanması gerekir."

"Şehirden tarla yönetilmez"

Akıllı tarımın "tarlaya hiç gitmeden üretim yapmak" şeklinde algılanmasının yanlış olduğuna değinen Armağan, iş ve aile yaşantısının ayrılmaz bir bütün olduğu tarımda şehirden tarla yönetilemeyeceğini kaydetti. Tarımda teknolojiden ve insan sağlığı için zorunlu olan makineli süt sağımından kaçınmanın mümkün olmadığını belirten Armağan, bununla birlikte tüm üretimin şoförsüz ve insansız bir endüstriyel fabrikasyona dönüşmesinin ekolojik sorunlar doğurabileceğine dikkat çekti.  Sahada Kasaplar Mahallesi’nde kurulan "Akıllı Köy" projesine ilişkin üretici deneyimleri de kırsal yaşam ile kurumsal teknoloji projeleri arasındaki uyumsuzluğu ortaya koydu. Üretici Aziz Sayar, proje kapsamında kurulan modern sağımhaneye başlangıçta ineklerini götürdüklerini ancak hem sağım ücreti kesilip sütün piyasanın altında fiyatlandırılması hem de mesai saatlerinin uyuşmaması nedeniyle projeden çekildiklerini belirtti. Sayar, "Orada şehir düzenine göre kurumsal mesai var, saat 18.00 oldu mu sağımhaneyi kapatıp gidiyorlar. Oysa biz o saatte dağda zeytin toplamada oluyoruz, yetişemiyoruz. Köy hayatıyla kurumsal hayat birbirine uymadığı için üretici orayı bıraktı, herkes evinde kendi makinesiyle sağım yapıyor." dedi.

7 ayda 3 bin lira

Koçarlı’da çiftçilik ve besicilik yapan Yaşar Akkurt, 1 dönüm pamuğun maliyetinin 17 bin lirayı bulduğunu ve üreticinin 7 ayda dönüm başına sadece 3 bin lira kazanca çalıştığını dile getirdi. Pamuk toplama makinesi kiralamanın dönüm başına 2 bin liraya çıktığını, zeytinyağı fiyatlarının ise geçen yıla göre 240 liradan 150-170 lira bandına gerilediğini aktaran Akkurt, buna karşın zeytin çırpma yevmiyesinin 3 bin 500 liraya, toplama yevmiyesinin bin 500 liraya yükselmesi nedeniyle birçok üreticinin zeytinini dağda toplamadan bıraktığını ifade etti. Hayvancılıkta yem çuvalının 580 liradan bin 050 liraya çıktığını ancak karkas et kesim fiyatının 615 liradan 570 liraya düştüğünü belirten Akkurt, zarar ettikleri için süt ineklerini dahi kesime göndermeyi düşündüklerini söyledi. Benzer şekilde üretici Güngör Akıllı da geçmişte 10-20 dönüm arazisi olan bir çiftçinin ailesini rahatlıkla geçindirip çocuğunun düğününü yapabildiğini, ancak son 4 yıldır tarımsal gelirin gideri karşılamadığını ve çiftçilerin tarlalarını kiraya (icara) vermeye başladığını kaydetti.

Tarımın üç fonksiyonu var

Çiftçilerin maliyet kıskacında üretimden kopma noktasına gelmesini yorumlayan Armağan, tarıma sadece kâr-zarar odaklı bakılamayacağını ve tarımın 3 fonksiyonu bulunduğunu açıkladı. Türkiye’nin tarımda rekabet gücünü koruyabilmesi için girdi fiyatlarının mutlaka düşürülmesi gerektiğini belirten Armağan, 2000’lerden itibaren Avrupa Birliği’nde kabul edildiği üzere tarımın ekonomik fonksiyonunun yanı sıra "sosyo-kültürel" ve "çevresel" fonksiyonları olduğunu vurguladı. Tarımsal üretimin ekolojik dengeyi koruduğunu ve küçük aile işletmelerinin kırsal yapıyı ayakta tuttuğunu dile getiren Armağan, zarar ettiği gerekçesiyle tarımsal faaliyetten vazgeçilemeyeceğini ve devletin tarımı desteklemesinin evrensel bir zorunluluk olduğunu ifade etti. Desteklemelerde denetim mekanizmasının önemine de işaret eden Armağan, geçmişte süt soğutma tanklarına yüzde 50 hibe desteği açıklandığında 100 liralık ekipman fiyatının piyasada suni olarak 150 liraya çıkarıldığını hatırlatarak, desteklerin üreticiye tam yansıması için sıkı fiyat kontrolü yapılması gerektiğinin altını çizdi.

Ürettiği buğdayı ucuza satıyor

Pazarlama ve denetim eksikliği nedeniyle çiftçinin ürettiği buğdayı ucuza satmak zorunda kaldığını belirten üretici Akıllı, Toprak Mahsulleri Ofisi'nin (TMO) buğdaya 16,5 lira fiyat açıklamasına rağmen randevu sistemi yüzünden ürünlerini ofise veremediklerini ve tüccara 12 liradan satmak zorunda kaldıklarını söyledi. Akkurt ise, "Un olacak buğdayımızı 12 liradan sattık, tavuklarımıza yedirmek için fabrikanın ayırdığı kırık buğdayı 25 liradan geri aldık. Tarlada 55 liraya sattığım bamya, gözümün önünde kasaya konup pazarcıya 110 liraya satıldı." sözleriyle aracılık sistemindeki denetimsizlikten yakındı. Torbalı’da ürettiği enginar ve fasulyeleri tüccara kaptırdığı için bugünün parasıyla 600 bin lira zarar ettiğini anlatan Berber de üreticinin en büyük sorununun güvenli pazar olduğunu vurguladı. Geçmişte TARİŞ’in çiftçiye gübre, tohum, mazot ve çapa kredisi verdiğini, pamuğu satın alıp dış pazarda yüksek fiyata sattığında kâr farkını üreticiye dağıttığını hatırlatan Berber, Tarım ve Orman Bakanlığının iklim ve toprak yapısına göre hangi bölgede ne kadar üretim yapılacağını planlaması ve üreticiye alım garantisi vermesi gerektiğini dile getirdi.

En büyük tehdit su

Aydın tarımında pazarlama ve örgütlenme sorununun yanı sıra geleceğe dair en büyük tehdidin su kısıtı olduğuna işaret eden Armağan, açık sulama kanallarındaki buharlaşma kayıplarına dikkat çekti. Su krizinin etkilerini azaltacak en önemli teknolojinin kapalı devre basınçlı sulama ve damlama sulama sistemleri olduğunu belirten Armağan, hükümet politikalarının da su tüketimi yüksek ürünleri sınırlandırma yönünde ilerlediğini kaydetti. Tarımsal üretimin mevsimsel doğası gereği yaş meyve ve sebzede fiyat dalgalanmalarının tüm dünyada yaşandığını ifade eden Armağan, üreticinin ekim kararı alırken "Ben bu ürünü nereye satacağım?" sorusunu sorması ve ürünlerini çeşitlendirmesi gerektiğini söyledi. Armağan, çiftçilerin sahada özlemle andığı TARİŞ gibi tarım satış ve pazarlama kooperatiflerinin çok başarılı modeller olduğunu ve bu yapıların günümüzde yeniden işlevsel hale getirilmesi gerektiğini vurguladı.

Köyde genç nüfus kalmadı

Tarımdan elde edilen gelirin düşmesiyle birlikte köyde genç nüfus kalmadığını vurgulayan üreticiler, çiftçilik yaş ortalamasının 50’nin üzerine çıktığını aktardı. Üretici Sayar, kırsalda gençlerin emeğinin karşılığını alamadığı için şehre göç ettiğini ve Ziraat Bankası’nın ikinci el satış listelerinde icradan satılık tarla ile traktörlerin çoğaldığını belirtirken; Akkurt ise 17 yaşındaki torununun kendisine "Sen 60 küsur yaşındasın, ne elde ettin ki ben tarlaya ineyim?" diyerek çiftçilik yapmak istemediğini anlattı. Kırsaldaki bu demografik kırılmayı değerlendiren Armağan, kırsalda yaşayan nüfus ile doğrudan tarımla uğraşan nüfusun ayrı ayrı ele alınması gerektiğini söyledi. Kırsaldan kente göç eden kitlenin şehirlerde doğru istihdam edilememesi durumunda gecekondulaşma, gettolaşma ve sosyolojik baskı grupları gibi derin sorunların ortaya çıktığına dikkat çeken Armağan, kırsaldaki sosyolojik dönüşümü şu örnekle açıkladı: "Bugün kırsalda genç kızlarımız çocukluklarından itibaren hayvan bakmanın zorluğunu yaşadıkları için, 300 baş hayvana sahip ekonomik gücü yüksek bir işletmenin oğlunu damat olarak kabul etmeyebiliyor. Buna karşın şehirde belediyede asgari ücretle çalışan sigortalı bir genci tercih edebiliyor. Dolayısıyla gençleri tarımda tutmak için sadece tarımsal destek yetmez, kırsaldaki yaşam koşullarını iyileştiren kırsal kalkınma politikalarının hayata geçirilmesi gerekir."

Kadim bilgiler temelinde akıllanıyor

Tarımda bilimsel ve teknolojik gelişmelerin kaçınılmaz olduğunu ancak geleneksel deneyimin de korunması gerektiğini belirten Armağan, tarımın kadim bilgiler temelinde gittikçe akıllandığını ifade etti. Yeşil Devrim’in öncüsü Norman Borlaug’un yüksek verimli buğday çeşitleriyle dünyayı açlıktan kurtardığı için Nobel Ödülü aldığını ve teknoloji sayesinde mısırda dekar başına verimin 300 kilogramlardan bin 500 kilogramlara çıktığını hatırlatan Armağan, hibrit tohum ile genetiği değiştirilmiş organizmaların (GDO) birbirine karıştırılmaması ve gıda güvenliğinde merkezi otoritenin denetimine güvenilmesi gerektiğini kaydetti. "Tarım akıllı mı?" sorusuna "Tarım, kadim bilgiler temelinde gittikçe akıllanıyor" yanıtını veren Armağan, Türk çiftçisinin hem "âlimlere" (bilim insanlarına) hem de "ariflere" (yerel bilgelere ve sözü geçen önderlere) kulak verdiğini belirtti. Armağan, Nâzım Hikmet’in Türk köylüsünü anlatan dizeleri ile Şükrü Erbaş’ın kırsala yönelik bakış açısını eleştiren şiirlerinin de Türkiye’deki köylü sosyolojisini anlamak adına önemli eserler olduğunu sözlerine ekledi. 

Bu araştırma haberinin hazırlanması sürecinde derin akademik birikimi, yol gösterici tespitleri ve değerli vaktiyle çalışmamıza bilimsel bir perspektif kazandıran Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarım Ekonomisi Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Göksel Armağan’a en içten teşekkürlerimi sunarım. Ayrıca İzmir’in Torbalı ve Aydın’ın Koçarlı ilçelerinde gerçekleştirdiğim saha araştırması boyunca kapılarını, sofralarını ve samimi deneyimlerini açarak tarımın sahadaki gerçeklerini tüm çıplaklığıyla aktaran Koçarlı Kasaplar Mahallesi Muhtarı Hüseyin Taşkan’a, değerli üreticilerimiz Hasan Berber, Mehmet Duru, Güngör Akıllı, Aziz Sayar ve Yaşar Akkurt’a, tarım makineleri, akıllı dümenleme ve mekanik sistemler konusundaki teknik gözlemlerini paylaşan Yusuf Emre Çin’e katkılarından dolayı teşekkür ederim.

Haber: Emre Armağan