Türkiye’de 1990’lı yıllardan günümüze uzanan 35 yıllık süreçte karikatür ve çizgi roman sanatı geleneksel mizah dergilerinden sosyal medya algoritmalarının ve yapay zekanın egemen olduğu yeni bir çağa evrilmiştir. Karikatürist Yılmaz Aslantürk ile gerçekleştirilen görüşme, çizgi roman kültüründeki anlatısal dönüşümü, usta-çırak ilişkisinin kopuşunu ve yeni nesil sanatçıların yaratıcılık sorunlarını gözler önüne sermektedir.
Son senelerde derinden bir kırılma yaşayan karikatür sanatında, bayi önlerinde kuyruklar oluşturan mizah dergileri yerini sosyal medya algoritmalarına, usta-çırak geleneği ise hızlı tüketime bıraktı. Öğrencilik yıllarında ev sahiplerine söylediği yalanlardan ve insan ilişkilerinden beslenerek otobiyografik eserin zirvesi Otisabi’yi yaratan Yılmaz Aslantürk, bugün yerleştiği Datça’da bambaşka bir döneme tanıklık ediyor. Uykusuz gibi dergilerin amatör sayfalarının kapanmasıyla alaysız yetişen ve beğeni odaklı tek tipleşen yeni nesil çizerleri değerlendiren usta isimle, mahalle kültürünün yok oluşundan, Instagram’da kedi fotoğrafı paylaşıp Twitter’da öfke kusan yeni insan tipolojisine, 8 saniyelik dikkat süresine direnen anlatı sanatından, yapay zekanın özgün sanatçıyı nasıl kurtaracağına kadar pek çok başlık hakkında görüştük.
Bir karakterin nefes almaya başladığı an
Bir yazarın en can alıcı noktası karakterlerini nasıl biçimlendirdiğidir. Karakter yaratımı bu yüzden belki bir hikâye yazmaktan bile daha önemlidir. Karakterlerde kendimizi ve özellikle o tasarıda gerçeklik ögelerini gördüğümüz zaman hikâye bizimle bütünleşik bir hale gelir. Aslantürk, Otisabi’nin ete kemiğe bürünme sürecini ve kendi yaşamından kopup bağımsız bir kurgu kahramanına dönüşme anını şu sözlerle anlatıyor; “Benden hikâye çizgi roman yapmam istendiğinde ben kendi hayatımdan yola çıktım. 80’li yıllar İstanbul’da öğrencilik yıllarımdı. Ev bulmak çok zor. Ev sahibine yalan söylemem gerekiyor. Mahalleliye yalan söylemem... Çok şirin çocuk olduğumu göstermem ya da işte bir arkadaşımın evine taşınmak için bile…. Hep böyle küçük yalanlar söylediğimi fark ettim, İstanbul'da hayatta kalmak için. İlişkilerde de söylediğim yalanları itiraf ettim. Sadece bir amacım vardı. Onlar için onların hoşuna gidecek şeyleri söylüyordum. Sonrasında iş, kadın-erkek ilişkilerini çizmeye dönüştü. Çünkü öteki hikayelerim bitti. İşte ilk kitabın adı "Başımdan Geçti Bunlar" zaten. Dolayısıyla karakterim benimle beraber nefes alıp vermeye başladı. Sonrası elbette benim başımdan geçenler değil. Bir kurgu karakteri olmuştu.’’.
Mekânın aynı kalması ama içinde yaşayanların değişmesi
Sanatçının İstanbul’dan ayrılması ve metropol yaşamından uzaklaşması, yeni nesil gençliğin mahalle ve sokak dinamikleriyle olan bağını da farklılaştırmış oldu. Çizginin tamamen bir hissiyat meselesi olduğunu söyleyen Aslantürk, İç Anadolu’da yaşayan bir insanla sahilde yaşayan birinin aynı şeyleri hissedemeyeceğini, sokak ve mahalle kültüründen kopan dijitalleşmiş yeni toplumun ise gitgide duygusal olarak daha soğuk, mesafeli ve tek tip bir yapıya büründüğünü ifade etti. Mahalle kültürünün değişmesi, mizahın dilini ve espri kalıplarını da yenilemek zorunda bırakmıştır. 1980’li ve 1990’lı yıllara ait sokak jargonunun günümüz okurunda karşılık bulmadığı bir gerçektir. Bir çizerin okunmaya devam edebilmesi için de değişen mahalle ve sokak dilini kesintisiz olarak güncellemesi önemlidir.
Dijital kullanıcılar ve oluşturdukları kimlikler
“Sosyal medya takipçilerinin sabrı, tahammülü yok. Uzun süre duramıyor. Dikkat süresi 8 saniyeye inmiş, gördüm. Sosyal medya değişmedi, sosyal medyadaki insanlar değişti. Bir de platforma göre de değişiyor. Mesela TikTok denen bir yer var, ben dayanamıyorum. O nasıl bir şey? Oradan hemen kaçıyorum. Twitter'da başka türlü insanlar var. Aynı insanlar Twitter'da başka, Instagram'da başka. Instagram'da kahve, kedi fotoğrafı paylaşırken orada bayağı zehirli şeyler yazıyor. Bunları takip etmek zorundayım. Ben oralarda, Instagram'da işlerimi yayınlayamam tek periyodum olmadığı için. Ama Instagram'da ‘Otisabi’nin başka bir serisi var bende. Pandemi zamanı başladığım, "Mavi Çizgilerim Var". Yani insanların kırmızı çizgileri var ya, bir de mavi işte; geçirgen diye. Ben İstanbul'dan ayrılıp Datça’ya yerleştim. Oradaki insanlarla başımdan geçenleri çizmeye başladım. Tanık olduklarımla ilgili yaşadığım şeyleri çiziyorum. Onda da güncel olmak gerekiyor. Şimdi kimse şu anda dergi çıkarılsa, acaba birileri gidip de bayiden alır mı pek emin değilim. O böyle yıllar içerisinde süren bir gelenekti. İnsanları dergi almaya ikna etmek için çok daha fazla çalışmak gerekiyor. İnternette ya da sosyal medyada bu çizgi roman uygulamaları var.’’ Aslantürk’ün dikkat çektiği bu dijital dönüşüm, yalnızca okuma alışkanlıklarını değiştirmekle kalmamakta ayrıca geleneksel mizah yayıncılığının en kritik halkası olan klasik dergiciliği de derinden sarsmaktadır. Okurlar artık bayiden dergi almak yerine çok daha kolay erişebildikleri sosyal medya mecralarına yönelirken bu dijital alanlara adım atıklarında kendilerine kurguladıkları sahte kimliklerle sınırsız ve sorumsuz bir hareket alanı yaratmışlardır.
Yeni nesil çizerlerin ekmek teknesi
Özellikle yapay zeka yüzünden yerlerinden edildiği düşünülen genç çizerler, son senelerde sosyal medyayı kendi aleyhlerine kullanmayı öğrenmiş ve ‘komisyon’ dediğimiz sistemi yenilemişlerdir. Müşterilerin ödedikleri bir miktara karşılık istediklerini çizdirdikleri bu çarkın kökenlerinin aslında çok eskiden beri devam ettiğini komik bir örnekle anlatan çizer Aslantürk, “Bana da mektup geliyordu; düğün davetiyesi, çocuğunun fotoğrafı... Çocuğun karikatürü yapılamaz ki! Çirkin bir şey yapmam lazım. Hiçbir surata oturmamış bir insanın karikatürü olur mu? Onlar hep vardı. Yapay zekaya gelince, yapay zeka aslında gerçekten orijinal işler üreten insanların işlerinin daha kıymetli olmasını sağlayacak. Fakat burada gene şöyle bir açmaz var. İnternet sayesinde dünya bir köy olacak deniyordu ya, artık herkesin ne yaptığını görebiliyorsun ama şu var: Bir moda akımı oluyor ve bütün çizerler aynı tarz çizmeye başlıyor. Bu özgünlüğü azalttı. Çünkü ‘Bu tutuyorsa ben de onu yapayım’ deniyor. İç Anadolu'da yaşayan birisiyle sahildeki insan aynı şeyleri hissedemez ki. Bu bir hissiyat meselesi. Bir de çizginin amacı vardı: Niye karikatür çizilir, niye çizersin? Dışarı çıkaramadığın şeylerde kendini gösterme ihtiyacın var. ‘Ben buradayım’ demek için karikatürde kendini göstermen lazım. Sosyal medyada çok kötü çizgiler de var ama 120-150 bin takipçisi var. O kadar kötü yönlendiriyor ki! Takipçilerin gözü de terbiye olmadığı için o özgünlüğü fark etmiyorlar. Çocuklar orada kendilerini bir şey zannediyorlar. Sonra çok mutsuz olacaklar çünkü bu bir zaman meselesi.’’ ifadeleri ile gerçekleri ifade etti.
Çağın getirdiklerinden kaçamayacak olmamız, bizleri bu yeni düzenle yaşamayı öğrenmeye itiyor. Hayatımıza henüz birkaç yıl önce giren yapay zekânın ve sosyal medyanın hızla birer metaya dönüşmesi de bunun en somut göstergesidir. Ancak modası geçmiş gibi görünen el emeği çizimlerin aslında hiçbir zaman eskimeyeceği, tekniğin ve araçların biçim değiştirmesine rağmen sanatın özünün daima insandan üretileceği açıktır. Mağara duvarlarına kazınan ilk çizimlerle başlayan bu serüvenin odağında bugün hâlâ insan ve çevresi var. İnsan ve onun yaşadığı çevre var oldukça da sanat hep nefes almaya devam edecektir. Tam da bu yüzden yapay olan hiçbir zaman gerçek anlamda özgünleşemeyecek, insan ise eninde sonunda kendi yarattığı o sahte dijital personaların gölgesinden sıyrılıp yine kendi gerçeğine dönecektir.
Haber: Beste Çelik
DÜNYA ŞAMPİYONU MÜCAHİT KULAK: “DURMAK YOK, RİNGE DEVAM”
Dünya şampiyonluğu, spor dalında en iyi olanın taşıdığı prestij ve ...
OSMANLI’DAN GÜNÜMÜZE SOSYAL YARDIMLAŞMA VE DAYANIŞMA
Osmanlı İmparatorluğu'nda sosyal yardımlaşma ve dayanışma kültürü, toplumun temel değerlerinden ...
TARİHE TANIKLIK EDEN MÜZE ‘‘ULUCANLAR CEZAEVİ MÜZESİ’’
Ankara Merkez Kapalı Ceza ve Tutukevi (Ulucanlar Cezaevi), 1925 ve 2006 yılları ...
EN YÜKSEK SUÇ ORANI NEDEN AYDIN’DA?
Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), her yıl olduğu gibi bu yıl ...
Aydın deyince aklımıza ilk incir, incir deyince de aklımıza ilk ...
HAYVAN DOSTLARIMIZDA KAN PARAZİTİ HASTALIĞI
Her canlı dönem dönem sağlık sorunları yaşamaktadır. Bu sağlık sorunlarının ...
İnsan ve diğer tüm canlıların hayatına devam edebilmesi için toprak ...
KADINLARIN VAZGEÇİLMEZ GİYSİSİ: KIRAS-FİSTAN
Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi’ne ait birçok yerde yıllardır ...
ESKİ BİR TÜRKMEN ENSTRÜMANIN YENİDEN DOĞUŞU: ERBANE
Eski çağlardan beri ritim ve müziğin vazgeçilmez bir enstrümanı olan ...
SIK RASTLANIP AZ BİLİNEN HASTALIK: KURDEŞEN
Vücudumuzda bir bölge kaşındığı zaman hafife alır, kaşıyıp geçmesini bekleriz. ...