Aydın Adnan Menderes Üniversitesi
İletişim Fakültesi / Gazetecilik Bölümü
Öğrenci Uygulama Haber Sitesi

Şile kıyılarında bir zamanlar her evden yükselen ahşap tezgah sesleri, bugün geleneksel el sanatlarının modern çağ karşısındaki en dirençli mücadelesine tanıklık ediyor. Bir dönemin zorunlu ev ihtiyacı, günümüzün ise coğrafi işaret tescilli paha biçilemez kültürel mirası olan Şile bezi, usta ellerde, çeyiz sandıklarında ve unutulmaya yüz tutmuş motiflerin kıvrımlarında yaşamaya devam ediyor.

Bir zamanlar Şile’de evlerin içinden yükselen tezgah sesleri, yalnızca kumaşın değil, kadınların hayat hikayelerinin de dokunduğu bir dünyanın iziydi. Annelerin, babaannelerin ellerinde şekillenen Şile bezi, çeyiz sandıklarında saklanan işlemelerden gündelik yaşamın parçalarına kadar geçmişin izlerini taşıdı. Karadeniz’in tuzlu suyuyla buluşan, Şile kumsallarında güneşe bırakılan bu dokuma, bugün de kendine özgü bürümcük yapısıyla geleneksel üretimin izlerini yaşatıyor. Ancak Şile bezinin hikayesi, tezgahın başında bitmiyor. Kumaşa işlenen motiflerde, kadınların birbirine aktardığı anılarda ve yıllardır sürdürülen el emeğinde yaşamaya devam ediyor. Bir zamanlar her evde karşılığı olan bu gelenek, değişen üretim alışkanlıkları arasında geçmişle bugün arasında bağ kurmayı sürdürüyor. Peki, bir kumaşın üzerinde yalnızca iplikler değil, bir kentin hafızası da yaşayabilir mi?

Şile bezi olmadan çeyiz olmaz!

Şile’de zaman nasıl akarsa aksın, geleneklerin yönü değişse de değişmeyen tek bir hakikat var: Kuşaklar arası çeyiz kültürü. Şile’nin köklü yerlileri için çeyiz sandığı sadece bir eşya deposu değil, bir ailenin gururu, geçmişinin mirası ve geleceğe bıraktığı en değerli hatıra. İşte bu gelenekte Şile bezi, sıradan bir çeyizlik ürün değil, sandığın tam kalbinde yer alan baş tacı! Yörede günümüzde dahi sözel bir kural gibi geçerliliğini koruyan o güçlü anlayış hiç değişmiyor: Şile bezi olmadan kurulan bir çeyiz, eksik çeyizdir. Geleneksel motifler modern formlara evrilse, tasarımlar günümüz estetik anlayışıyla yeniden biçimlense de Şileli genç kızların ve erkeklerin çeyiz sandıklarında başköşeyi yine Şile bezi alıyor. İşlemeli masa örtülerinden yatak takımlarına, zarafetle dikilmiş geceliklerden modern dokunuşlu ev tekstiline kadar her detayda bu asırlık kumaşın imzası var. Şile Halk Eğitim Merkezi’nde 9 yıldır eğitmenlik yapan, 2 yıl önce kültürel miras taşıyıcısı unvanını alan ve Şile bezi dokumacılığını babaannesinden usta-çırak ilişkisiyle öğrenen Süheyla Pıçak, bu geleneğin yalnızca geçmişe ait olmadığını, gelecek kuşaklara aktarılması gereken bir miras olduğunu vurguluyor. Pıçak, çeyiz kültüründen kendi yaşamına uzanan bu bağı şu sözlerle anlatıyor: "Ben bununla büyüdüm. Benim geçmişim ve geleceğimde bu var. Bizim gibiler bu mirasa sahip çıkmasa çoktan yok olup gitmişti. Arz talep çok, yalnız tanıtım ve kurslar az. Biz yine de bu mirasa yeri geliyor cebimizden maddi, zamanımızdan manevi fedakarlıklar yaparak sahip çıkmaya çalışıyoruz." Pıçak’ın sözleri, Şile bezinin yalnızca dokuma tezgâhlarında değil, ailelerin yaşamında da varlığını sürdürdüğünü gösteriyor. Çeyiz sandıklarında yıllardır yerini koruyan bu kumaş, bir yandan geleneksel dokumacılığın devamlılığını sağlarken diğer yandan ailelerin geçmişle kurduğu bağı yaşatıyor. Ancak bu mirasın geleceğe taşınması, yalnızca onu yaşatmaya çalışan ustaların çabasıyla değil, kültürel değerlerin tanıtılması ve yeni kuşakların bu geleneğe dahil edilmesiyle mümkün oluyor.

“Belki de bugün Şile bezi dünyada çok daha farklı ve görünür bir yerde olacaktı’’

Geleneksel dokumacılık evlerde ve çeyiz sandıklarında yaşam mücadelesi verirken, Şile bezini sanayileştirip daha geniş kitlelere ulaştırma çabaları da kentin hafızasında buruk bir iz bıraktı. Bu girişimlerin en çarpıcı örneklerinden biri, 1970’li yıllarda Şile’nin Bozgoca köyünde hayata geçirilmeye çalışılan ancak yarım kalan kooperatif ve fabrika projesiydi. O dönemin heyecanını ve fabrikanın hüzünlü hikayesini, çocukluğunda bu sürece bizzat tanıklık eden köy sakinlerinden Fatma Arar şu sözlerle anlatıyor: “Ben henüz küçük bir çocuktum. Köyümüzde bir kooperatif kuruldu, ardından da fabrikanın temelleri atıldı. Temelin atıldığı o ilk günü dün gibi hatırlıyorum, bütün köy tarif edilemez bir heyecan içindeydi. O dönemin şartlarında elbette her evde dokuma tezgahı vardı. 'Kara tezgah' dediğimiz o emektar ahşap tezgahlar tek tek evlerden toplandı, fabrikanın içerisine taşındı. Kısa bir süre üretim de yapıldı ama ne yazık ki bu heyecanımız kursağımızda kaldı. Fabrika, ekonomik imkansızlıklara yenik düşerek çok geçmeden kapandı. Çünkü binanın inşasından işletilmesine kadar her şey, köylülerin ve üyelerin gönüllü olarak sağladığı kısıtlı imkanlarla dönüyordu. Zamanla bu maddi yük taşınamaz hale geldi, herkes mecburen kendi ekmeğinin, gündelik işinin peşine düştü. Eğer o fabrika yaşayabilseydi, belki de bugün Şile bezi dünyada çok daha farklı ve görünür bir yerde olacaktı. Fakat ne yazık ki fabrika da kaderine terk edildi, Şile bezi de...Yıllar sonra da bina zaten bir başkasına satıldı.” Fatma Arar’ın bu sitem dolu tanıklığı Şile bezinin yalnızca ilmeklerden ibaret olmadığını, arkasında yarım kalmış hayaller, imkansızlıklar ve kolektif bir emeğin tarihini barındırdığını bir kez daha gözler önüne seriyor. 

Köyün samimiyetinden şehrin modernliğine

Şile bezinin hikâyesi, yalnızca çeyiz sandıklarında saklanan hatıralardan ibaret değil. Bir zamanlar evlerin mutfağından balkonuna, en ücra köşesinden günlük yaşamın içine kadar uzanan bu kumaş, bugün de değişen yaşam biçimleriyle kendine yeni bir yer açıyor. Süheyla Pıçak, geçmişte evlerin her köşesinde bulunan Şile bezinin günümüzde yeniden yorumlanarak yaşatıldığını anlatıyor. Çocukluğunda Şile bezinin evlerdeki yerini ve genç kızların bu gelenekle kurduğu bağı şöyle ifade ediyor: "Önceden evin her köşesinde, mutfaktan banyoya, balkondan evin en ücra köşesinde süs olarak olsa bile Şile bezi bulunurdu. O dönemin şartları gereği belki ama bundan genç kızlar gurur duyar, sergilemekten mutluluk duyardı." Geçmişte evlerin vazgeçilmez süslerinden biri olan Şile bezi, günümüzde değişen dekorasyon anlayışıyla birlikte farklı kullanım alanlarına taşınıyor. Pıçak, bu dönüşümü dantelin zaman içinde yeniden yorumlanmasına benzetiyor. Bir dönem demode görülerek evlerde kullanımının azaldığını belirttiği dantelin, modern tasarımlarla yeniden hayat bulduğunu söyleyen Pıçak, Şile bezinin de benzer bir değişim geçirdiğini vurguluyor: "Örneğin dantel evlerde kullanımı azaldıkça ne kadar demode hale geldiyse, zamanla güncellenip modern tarzda yeniden piyasada yerini aldı. Şile bezi de aslında aynı şekilde bir dönüşümden geçiyor." Ancak bu değişimin geleneksel üretim yöntemlerinden uzaklaşarak gerçekleşmesini istemeyen Pıçak, kumaşın geçmişten gelen dokuma özelliklerinin korunmasına özellikle önem veriyor. Şile bezinin fabrikasyon üretime dönüşmesi yerine, geleneksel el tezgâhlarında dokunmaya devam edilmesi gerektiğini şu sözlerle belirtiyor: "Biz bunu fabrikasyona dökmektense hâlâ eski usul el tezgâhlarında dokuyup deniz suyunda yıkayıp sonrasında kumda kurutarak bürümcük yapısına kavuşturuyoruz. Bunları hâlâ manuel şekilde yapmaya özen gösteriyoruz. Yeni çağa uygun evlerde dekorasyon, giyim, tekstil, her alana uygun şekilde tasarımlarını da yapıyoruz." Şile bezinin modern yaşamda yeniden yer bulmasının yalnızca tasarımla sınırlı olmadığını belirten Pıçak, kumaşın kendine özgü özelliklerinin de bu geleneğin devamlılığında önemli bir yere sahip olduğunu söylüyor. Özellikle yaz aylarında serin tutması, terletmemesi ve kışın sıcaklık hissini korumasıyla Şile bezinin günlük kullanımda tercih edildiğini ifade ediyor. Pıçak, kumaşın bu özelliklerini kendi ailesinin kuşaklar boyunca sürdürdüğü kullanım üzerinden anlatıyor: "Bu kumaşın kıyafette de bir özelliği vardır. Mesela yazları serin tutar, terletmez; kışları sıcak tutar, üşütmez. Ben, babaannem, annem ve onların annesi, babası bir sürü kuşak böyle yetişti. Ben de çocuğuma bunu aşılıyorum ve giydiriyorum."

Geçmişten geleceğe taşınan bir miras

Şile bezinin yalnızca geçmişte kullanılan bir kumaş olarak kalmasını istemeyen Pıçak, kendi çocuğuna da bu geleneği aktardığını belirtiyor. Ona göre değişen moda anlayışına uyum sağlamak, geleneksel dokumayı unutmak anlamına gelmiyor. Aksine, kumaşın üretim biçimini koruyarak yeni tasarımlarla günlük yaşamda kullanılmasını sağlamak, kültürel mirasın devamlılığı açısından önem taşıyor. Pıçak, geçmişin unutulmasını istemediğini ve günümüzde insanların geleneksel yaşama duyduğu özlemin bu mirasın yeniden değer kazanmasında etkili olduğunu şu sözlerle dile getiriyor: "Yıllardır değişmeyen bir gelenek. Eskisinin unutulmasını istemiyorum. Çünkü günümüz zaten bizi geçmiş özlemine çağırıyor, o sıcaklığa, geleneksel yaşama itiyor bence." Şile bezinin hikâyesi, böylece yalnızca geçmişte kullanılan bir kumaşın yeniden moda olmasından ibaret kalmıyor. El tezgâhlarında sürdürülen üretim, kuşaklar arasında aktarılan alışkanlıklar ve modern yaşamın ihtiyaçlarına göre şekillenen tasarımlar, bu kültürel mirasın bugün de yaşadığını gösteriyor. Pıçak için Şile bezini yaşatmak, geçmişin sıcaklığını geleceğe taşımanın bir yolu.

“Biz çocukken her evde tezgah sesi vardı”

Şile bezinin geçmişteki altın çağını da bugünkü dönüşümünü de bizzat yaşayan isimlerden biri, Halk Eğitim Merkezi’nde dokuma kursuna katılan 57 yaşındaki Nurcihan Açıkgöz. Yıllardır Ağva’da yaşayan Açıkgöz, çocukluğunun Şile’sini şu sözlerle anlatıyor: "Biz çocukken her evde mutlaka bir dokuma tezgahı olurdu. Evlerin içinden tıkır tıkır tezgah sesleri yükselirdi. Annelerimiz, babaannelerimiz hep dokurdu. Giydiğimiz elbiseden masamızdaki örtüye kadar her şey Şile bezindendi. Genç kızlığımda çeyiz sandığım Şile bezi işlemeleri ile, yatak örtüleriyle doluydu..." Zamanla fabrikasyon kumaşların yaygınlaşması geleneksel dokumacılığı geri plana itse de Açıkgöz tezgahın başından ayrılmamış. Evindeki tezgahta üretmeye devam eden usta kadın, bu mirasın kuşaklar arası aktarımında bir köprü görevi görüyor: "El emeği, göz nuru bu iş bir tutku. Ben hala kursa gidiyor, çocuklarımıza, torunlarımıza bu kültürü bırakmak için dokumaya devam ediyorum. Şile bezi bizim hem geçmişimiz hem yarınımız."

Atatürk'e duyulan sevgi ve hürmetin kumaşa işlenmiş hali

Şile bezinin kültürel hafızasında motifler de önemli bir yer tutuyor. Geçmişte kadınlar, aşklarını, özlemlerini, hüzünlerini ve beklentilerini doğrudan dile getirmek yerine nakışlarla anlatabiliyordu. Kumaşın üzerine işlenen desenler, kimi zaman bir hatırayı kimi zaman da söylenemeyen bir duyguyu taşıyordu. Şile bezinde bilinen motiflerden biri Gazi Sofrası. Atatürk'ün Şile ziyareti sırasında yöre kadınlarının onu ağırlamak için hazırladığı sofraya özel bir örtü işlediği anlatılıyor. Bu hikayeye göre kadınlar, Atatürk'ün oturacağı masaya sermek üzere Şile bezi üzerine bir motif hazırlıyor. Gazi Sofrası adıyla anılan bu motif, Atatürk'e duyulan sevgi ve hürmetin kumaşa işlenmiş hali olarak aktarılıyor. Bir başka motif olan Sevda Çiçeği ise balıkçı eşinin uzaklara gitmesiyle başlayan bir bekleyişin hikayesini taşıyor. Eşini denize uğurlayan kadının, onun dönüşünü beklerken işlediği bu motif, özlem ve sevdayı anlatıyor. Kumaşa işlenen desen, uzaklara giden eşini bekleyen kadının duygularını sözsüz bir biçimde ifade ediyor. Çatlak Kahve motifi de kadınların duygularını nakışla anlatma geleneğinin bilinen örneklerinden biri. Eskiden Şileli kadınlar aşklarını, özlemlerini, hüzünlerini ya da beklentilerini doğrudan söylemek yerine bunları işlemelere dökerdi. Kahve çekirdeğinin ortasındaki doğal yarıktan esinlenerek oluşturulan Çatlak Kahve motifi de bu sözsüz anlatımın bir parçası olarak biliniyor. Doktor Gözü motifinin hikayesi ise Şile'de kurulan ilk hastane ve bölgeye gelen ilk doktorla ilişkilendiriliyor. Anlatıya göre motif, ilk doktorun Şile'ye gelişinin ardından ona hediye edilen bir işleme olarak ortaya çıkıyor. Böylece kumaş üzerinde yalnızca bir desen değil, yörede yaşanan bir hatıra da taşınıyor. Yıldız motifi ise cenneti, sonsuzluğu ve kozmik dengeyi temsil ediyor. Dokunan ya da serilen eve ve eşyaya mutluluk getireceğine inanılan bu motif, sembolik bir dua niteliği taşıyor. Şile bezinde sık kullanılan ve bilinen motifler arasında yer alan yıldız, kumaşa işlenen anlamların yalnızca estetikle sınırlı olmadığını gösteriyor. Anlatılan motifler yalnızca bununla sınırlı kalmamakla birlikte 200’den fazla işleme olduğu biliniyor. Şile bezinin geçmişte yalnızca günlük kullanım için dokunmadığını, kadınların duygularını, yaşadıkları olayları ve inançlarını da kumaşa aktardığını ortaya koyuyor.

Tezgahtan podyuma mirasın  dönüşümü

Bir geleneği yaşatmanın tek yolu onu müzede saklamak değil, günlük hayatın ve çağdaş tasarımın içine entegre edebilmektir. Şile bezi bugün tam da bu varoluş mücadelesini veriyor. 36. Uluslararası Şile Bezi Kültür ve Sanat Festivali kapsamında düzenlenen defileler, bu dönüşümün en somut kanıtı oldu. Geleneksel motiflerin modern modayla buluşması, Şile bezinin nostaljik bir anı olmadığını, aksine dünya podyumlarında ve günlük şehir şıklığında kendine yer bulabilecek kadar evrensel bir değer olduğunu kanıtladı. Şile’de evlerden yükselen tezgah sesleri azalmış olabilir ama bu durum geleneğin sonu değil, yeni bir dönemin başlangıcı. Eski ahşap tezgahların bıraktığı mirası bugün Halk Eğitim kursları, tasarım atölyeleri ve bu kültüre sevdalı genç ustalar devralıyor. Gazi Sofrası’nın bereketini, Karadeniz’in rüzgarını ve Anadolu kadınının duygularını taşıyan her iplik, bir kumaşın ötesinde, yaşayan bir kimliği simgeliyor. Çeyiz sandıklarında başlayan bu serüven, bugün podyumlardan sokak lambalarına kadar kentin her köşesinde varlığını hissettiriyor. Geçmişte evlerde yankılanan tezgah sesleri bugün yerini yeni üretim alanlarına bıraksa da gelenek kopmuyor. Asırlık Şile bezi, genç ustaların ve tasarımcıların dokunuşlarıyla bugünün dünyasında yaşamaya devam ediyor.

Haber: Melike Doygun