Aydın Adnan Menderes Üniversitesi
İletişim Fakültesi / Gazetecilik Bölümü
Öğrenci Uygulama Haber Sitesi

Orta Asya bozkırlarından Anadolu’nun kadim tezgâhlarına uzanan dokuma halı geleneği, binlerce yıldır insanlığın hafızasını ilmek ilmek bugüne taşıyor. Bu köklü serüvenin en seçkin duraklarından biri olan Muğla’nın Milas ilçesinde ise yüzyıllardır kök boyalar ve yün ipliklerle hayat bulan halılar, sadece bir zanaatı değil, toprağın ve kültürün yaşayan mirasını temsil ediyor.

İnsanoğlunun soğuktan korunma ve barınma arayışıyla başlayan dokuma serüveni, tarihin akışı içinde bir hayatta kalma aracı olmanın ötesine geçerek duyguların, inançların ve estetiğin ortak diline dönüşüyor. Orta Asya’da Pazırık Kurganı’ndan çıkarılan ilk örneklerden bu yana dünyanın en eski ve en sabır isteyen sanat formlarından biri sayılan el dokumacılığı, Anadolu coğrafyasında kendi zirvesini yaşıyor. Farklı medeniyetlerin geçiş noktası olan bu topraklarda her yöre, kendi hikâyesini özgün bir tezgâh diliyle anlatıyor. Dokuma halıların tarih içerisindeki önemine Aydın Adnan Menderes Üniversitesi (ADÜ) Sanat Tarihi Bölümü Arş. Gör. Mükerrem Kürüm değinirken, yüzyıllar boyunca şekillenen bu zengin miras bugün Milas'ta bir anne ile oğlunun parmak uçlarında yeniden hayat buluyor. 2022 yılında Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından Milas halısı dokuma alanında tek usta olarak Somut Olmayan Kültürel Miras Taşıyıcısı ünvanına layık görülen Hüseyin Ergün ise Milas halısının inceliklerini paylaşıyor. Annesiyle birlikte kurduğu atölyenin kapılarını aralayan genç usta, bu zanaata nasıl başladığını ve dokumacılıkla kesişen yaşam öyküsünü anlatıyor.

Orta Asya’dan saraya

Dokumacılığın Orta Asya’dan Anadolu’ya taşınması Selçuklu Dönemi’yle başlıyor. Selçuklu Dönemi halılarının önemini vurgulayan Kürüm, günümüze ulaşan yaklaşık 18 örneğin bir bölümünün Türkiye’de, bir bölümünün ise yurt dışındaki müzelerde sergilendiğini belirtiyor. Selçuklu dönemindeki kûfi yazı benzeri desenlerin ardından, Beylikler Dönemi’nde Batılı ressamların tablolarında da görüldüğü üzere hayvan figürlerinin ağırlık kazandığına değinen Kürüm, Osmanlı Dönemi’nde dokuma halıların dört ana gruba ayrıldığını aktarıyor. Kürüm, saray halılarına ilişkin olarak ise şu bilgileri veriyor: “Osmanlı dokuma sanatında özellikle saray halıları öne çıkıyor. Bunlar, İran’ın Sine düğümü tekniğiyle dokunan ve çözgülerinde ipek kullanılan son derece kıymetli eserler.”

Milas’ın özgün tezgâhı

Anadolu dokuma geleneğindeki bu tarihsel birikim, yöresel tezgâhlarda farklılaşarak kendine özgü nitelikler kazanıyor. Bu gelişimin Ege’deki en köklü temsilcilerinden biri ise Milas halıları oluyor. Osmanlı Dönemi’nde ilk olarak saray çevresinde seccade olarak yer bulan Milas dokumaları, ilerleyen süreçte sivil mimariye ve evlere girerek taban halısı şeklinde de kullanılmaya başlanıyor. Kürüm, Milas halısının da içinde bulunduğu dokuma halıların kullanım çeşitlerinden şu sözleriyle bahsediyor: “Halı zaten kendi içinde bir yaygıdır, havlı dokuma örneğidir. Bunu kilimden ayıran da havlı olmasıdır halının. Bunlar bazen divan halısı olarak yapılır, seccade olarak dokunur ya da sandalyeler üzerine konulmak üzere küçük dokumalar yapılır. Seccade yapılanların üzerinde namaz kılmak için dokunur. Bunlar boyutlarına göre değişir ancak biz hem seccadelerini görürüz hem halılarını görürüz."  Dokuma ustası Hüseyin Ergün ise saray halıları ile Milas halısı arasındaki farkı şu sözleriyle anlatıyor: “Saray dokumalarındaki Sine düğümünün ve ipek çözgülerin aksine, Milas halılarının üretiminde tamamen yerel koyun yünü, bitkisel kök boyalar ve Türk (Gördes) çift düğüm tekniği tercih ediliyor.” Yüzyıllar boyunca bölgenin kültürel yapısıyla şekillenen Milas halısı, ibadet ve kullanım eşyası olmanın ötesine geçerek özgün motifleri ve renk paletiyle coğrafi işaret tesciline uzanan bağımsız bir dokuma geleneğine dönüşüyor.

İki kuşak, bir tezgâh

Sanayileşme ve seri üretimin hız kazanmasıyla birlikte geleneksel el dokuma halıcılığı, yerini hızla fabrikasyon ürünlere bırakarak sessizce tarihe karışma tehlikesiyle karşı karşıya kalıyor. Aylarca süren el emeğinin, kök boyalı yünlerin ve asırlık motiflerin yerini mekanik tezgâhların tekdüze desenleri alırken Anadolu'nun hafızasını taşıyan bu köklü zanaat, ustalarının ellerinde son direnişini veriyor. Ancak yüzyılların biriktirdiği bu miras, bugün Milas’ta bir anne ile oğlunun ortak emeğinde yaşamaya devam ediyor. Bir zamanlar Milas’ın dağ köylerinden taş avlularına kadar hemen her hanesinde yankılanan kirkit sesleri, değişen yaşam biçimleri ve seri üretimin tekdüzeliğiyle birlikte yerini derin bir sessizliğe bırakıyor. Ancak bu sessizliği bozmaya, geçmişin hafızasını yeniden gün yüzüne çıkarmaya kararlı iki isim var: 27 yaşındaki dokuma ustası Hüseyin Ergün ve 30 yıllık ayrılığın ardından yeniden tezgâh başına geçen 60 yaşındaki annesi Ayla Ergün. Anne ve oğlun Milas’ta kurduğu küçük atölye, sobaya atılmaktan son anda kurtarılan ahşap tezgâhlar üzerinde bir geleneğin yeniden filizlendiği bir direniş alanına dönüşüyor.

Ahır köşelerinden kurtarılan ahşap tezgâhlar

Milas Meslek Yüksekokulu Geleneksel El Sanatları Bölümü mezunu olan ve 2022 yılında Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından Somut Olmayan Kültürel Miras Taşıyıcısı unvanına layık görülen Hüseyin Ergün, bu sanatı yaşatabilmek için yola çıktığında ilk olarak fiziksel imkânsızlıklarla yüzleşmek zorunda kalıyor. Zaman içinde evlerden tezgâhlar sökülüyor; dokumacılık terk edildikçe kadim ahşap düzenekler ya odun niyetine sobada yakılmış ya da hurdacılara satılıyor. Atölyenin kuruluş sürecindeki çetin arayışı Hüseyin Ergün şu sözlerle dile getiriyor: "Biz çok zor şartlarda kurduk bu atölyeyi. Tezgâhları bulmamız çok zor oldu. Girmediğimiz kömürlük, depo, ahır kalmadı. Çok uzak yerlerden gittik tezgâh aldık, geldik. Bu şekilde buraya bir atölye kurduk üretim yapalım diye." Köy evlerinde başköşede duran o tezgâhların hüzünlü akıbetini ise anne Ayla Ergün anlatıyor: "Herkesin evinde tezgâh vardı, şimdi hiç yok. Bir bizde var şimdi köyde. Başka kimsede tezgâh yok yani. Hep ahşaptı tezgâhlar, sobada yaktılar. Gençler hep evlendi gitti, yaşlılar kalmayınca hurdacıya sattılar." Kimi çürümeye terk edildiği depolardan, kimi ahır köşelerinden binbir zahmetle toplanan o emektar ahşaplar, bugün Milas Müzesi bünyesindeki atölyede anne ile oğlunun ellerinde yeniden hayat bularak gergin çözgü iplerini taşımaya devam ediyor.

Otuz yıllık sessizliği bozan ilmekler

Halı dokuma geleneği, geçmişte anneden kıza aktarılan ve kız çocuklarının daha ilkokul çağlarında tezgâh başında çıraklık ederek öğrendiği bir yaşam biçimiydi. Ayla Ergün de bu kültürün içine doğuyor; annesi ve ablalarının yanında ilmek atmaya başlıyor. Çocukluk günlerinden aklında kalan acemilik anılarını hatırlayan Ergün, dokumanın ne denli büyük bir dikkat ve sabır gerektirdiğini şu sözlerle paylaşıyor: "İlkokula giderken başladım. Tabii annem, ablalarım hep dokurdu. Çocukken halının ipini çok kesiyordum mesela. Dokuduğum ipi keseceğime halının ipini kesiyordum, o zaman büyüklerimiz kızıyordu. 'Yapma' diyorlardı. Tel koptu mu daha zahmetli oluyor; ekleniyor gene ama tabii zor oluyor yani, iş büyüyor. Öğrenirken en çok zorlandığımız şey desen koymasıydı. Şimdi her şeyi internetten çıkarması kolay. Biz halının tersine bakarak koyardık kendimiz, çok saymak zorunda kalırdık. Şimdiki gibi kolay öyle renklendirme falan yoktu." Gençlik yıllarında çeyizinden evinin her türlü gereksinimine kadar emeğini tezgâha döken Ergün, evlenip İzmir’e yerleştikten sonra metropol yaşamının telaşı içinde tam 30 yıl boyunca tezgâhtan uzak kalıyor. Ancak oğlunun üniversite eğitimi için bölgeye gelip bu köklü kültürü canlandırma kararı alması, anne için de memlekete ve tezgâha dönüşün kapısını aralıyor. Bir zamanlar kendisine öğretilen düğümler, bugün oğlunun ellerinde yeniden hayat buluyor: "30 yıl hiç dokumadım yani. Oğlum buralarda üniversite okuyunca geriye geldik. Şimdi ona destek oluyorum, tekrardan başladık. Bazılarını unutsam da şimdi oğlum sayesinde hatırlıyorum yine. O eskiye, böyle tarihî şeylere daha çok meraklı; canlandırmak istiyor. Bazen diyorum: 'Niye bunu yapıyorsun?' 'Ben çok seviyorum' diyor. Ben de destek oluyorum, yapacak bir şey yok." Kız çocuklarının annelerinden devraldığı bu kadim miras, bu kez bir erkek evladın derin bağlılığıyla yön değiştiriyor ve 30 yıl sonra anneyi yeniden tezgâhın başına oturtuyor.

Tezgâhın hafızası: Doğadan ilham alan kompozisyonlar

Atölyede kurulan düzen yalnızca ip düğümlemekten ibaret değil; toprağın, denizin ve günlük yaşamın stilize edildiği zengin bir görsel dilin yaşatılması anlamına geliyor. Hüseyin Ergün, tezgâhta şekillenen her bir desenin aslında yöre insanının dünyasını yansıtan özgün birer kompozisyon olduğunu vurguluyor. Karanfil bitkisinin stilize edilerek adacıklar hâlinde kurgulanmasıyla ortaya çıkan "Ada Milas", deniz dalgalarını ve balıksırtını anlatan "gemi suyu", halk arasında ilk kez Cafer isimli bir dokumacı tarafından geliştirildiği ve iplik eğirme aracı kirmanın tepeden görünümünü simgelediği belirtilen "Cıngıllı Cafer" ile Anadolu’da kadının gücünü ve üretkenliğini temsil eden "elibelinde" motifleri bu atölyede sabırla çözgülere işleniyor. Tezgâhlara aktarılan motifler, aynı zamanda yöre insanının derin acılarını ve tarihsel hafızasını da taşıyor. Halk anlatısına göre Türklerin Rodos ve Girit adalarından adeta elleri bağlı biçimde esir gibi getirilişini simgeleyen "eli koynunda" motifi ile zemininde yılan figürleri bulunan "yılanlı Milas" halıları bu anlatımın en çarpıcı örnekleri arasında yer alıyor. "Yılanlı Milas" motifi, halk arasındaki inanışa göre çocuğu olmayan bir kadının yıllar sonra doğan evladını tezgâh başında halı dokurken yılan sokması sonucu kaybetmesi ve acısını hafifletmek amacıyla halısına işlediği yılan motifini her gün yere serip çiğnemesiyle ortaya çıkıyor. Ergün, doğadan ve kültürel tarihten beslenen bu zenginliği şöyle aktarıyor: "Lâdik deseninde, ondan sonra gene Karacahisar halılarında kullanılan madalyonlu halılar, çiçek motifli halılar... Bunların hepsi insanların doğadaki bitkilerden, eşyalardan, hayvanlardan esinlenerek stilize edip kendi iç dünyalarını yansıttıkları birer halı. Bereket için kullanılan motifler var, muska motifleri var nazardan korumak için, göz motifleri var, nazarlık motifleri var, boncuk motifleri var..." Doğadaki sarmaşıklardan balık kılçıklarına, kirmandan karanfile kadar uzanan bu semboller dünyası, anne ve oğulun ellerinde her gün santim santim yeniden dokunuyor.

Ahşabın ritminde birleşen anne-oğul dayanışması

Milas Müzesi içerisindeki atölyede gün, ahşap tezgâhın başına geçilmesiyle başlıyor. Biri 60 yaşında, çocukluğunun tecrübesini parmak uçlarında taşıyan bir anne; diğeri ise bu kültürü akademik bilgiyle yoğurup yok olmaktan kurtarmaya ant içmiş genç bir usta. İkili arasındaki uyum, sadece bir usta-çırak ilişkisi değil, ortak bir tutkunun etrafında kenetlenen güçlü bir aile dayanışması. Hüseyin Ergün yalnızca halıyla yetinmeyip Milas’ın unutulmuş kumaşlarını ve kilimlerini de gün yüzüne çıkarmak için çalışırken anne Ayla Ergün tezgâhtaki her ilmeğin sağlamlığını, renklerin ve desenlerin sırasını tecrübesiyle gözetliyor. Gençlik yıllarında büyüklerinin "Halının ipini kestin" diye kızdığı o küçük kız çocuğu, bugün oğlunun kurduğu atölyenin en büyük dayanağı ve hafıza kaynağı olarak tezgâhın başında oturuyor.

Kooperatif çatısı altında geleceğe kalan umut

Geleneksel dokumacılığın neredeyse tamamen durma noktasına geldiği günümüzde, bu emeği yaşatabilmek ve yeni kuşaklara aktarabilmek adına 2026 yılında önemli bir adım atılıyor. Hüseyin Ergün öncülüğünde kurulan Ada Milas Yöresel Ürünler Üretim ve Pazarlama Kooperatifi, anne ve oğlun mücadelesine kurumsal bir çatı sağlıyor. Büyük boyutlu dokumaların yapımındaki uzun ve meşakkatli süreci göz önünde bulunduran ikili, bu mirası yalnızca klasik formlarla sınırlı tutmuyor. Ziyaretçilerin kültüre ait bir parçayı hayatlarına dâhil edebilmeleri için Milas motiflerini seramik ürünlere, el işi aksesuarlara ve deri çantalara işleyerek farklı alanlara taşıyorlar. Bodrum Etrim’deki turistik merkez dışında ilçede bu sanatı sürdüren organize bir yapının kalmadığı bir dönemde, müze içerisindeki bu atölye adeta bir çekim merkezi işlevi görüyor.

Kömürlüklerden ve ahırlardan toplanan o eski tezgâhlarda atılan her çift düğüm, Milas’ın dokuma hafızasının kolay kolay silinmeyeceğini gösteriyor. Ayla Ergün’ün 30 yıl sonra yeniden kavuştuğu ilmekler ve Hüseyin Ergün’ün yorulmak bilmeyen azmi; unutulmaya yüz tutan bir geleneğin, bir anne ile oğlun ortak sevgisinde nasıl yeniden nefes alabildiğinin en canlı kanıtı olarak varlığını sürdürüyor.

Haber: Fatma Çetin