Aydın Adnan Menderes Üniversitesi
İletişim Fakültesi / Gazetecilik Bölümü
Öğrenci Uygulama Haber Sitesi

Matbaacılığa 7 yaşında başlayan Raşit Kara, 70 yıldır elle dizgi ve baskı yapılan dönemden dijitalleşmeye uzanan sürece tanıklık ediyor. Akademisyen Dr. Öğr. Gör. Emrah Duman ise geleneksel matbaacılığın sektörel mirasını, teknolojik dönüşümü ve basılı yayıncılığın geleceğini değerlendiriyor.

Gazetelerin harf harf dizildiği, baskı makinelerinin elle çalıştırıldığı ve bir gazetenin hazırlanmasının saatler sürdüğü dönemden bilgisayar destekli üretime uzanan matbaacılık sektörü, dijitalleşmeyle birlikte önemli bir dönüşüm geçirmektedir. Mesleğe çocuk yaşta başlayan ve 70 yıldan fazla süredir matbaacılıkla uğraşan Kara’nın tanıklıkları, bu dönüşümün emek boyutunu ortaya koyarken, matbaacılık eğitimi ve basım teknolojileri alanında çalışan Duman’ın değerlendirmeleri sektörün geçirdiği değişimi gözler önüne sermektedir. İki farklı deneyim; matbaacılığın yalnızca bir üretim alanı değil, aynı zamanda gazetecilik tarihinin ve bilgiye erişimin önemli bir parçası olduğunu gösteriyor.

7 yaşında başlayan meslek hayatı

1944 doğumlu Raşit Kara, matbaacılığa henüz ilkokul çağındayken, Aydın’daki Halkevi Matbaasında başladı. Küçük yaşta babasını kaybetmesi ve ailesinin geçimini sağlama sorumluluğunu üstlenmesi, onun eğitim ve çalışma hayatını da etkiledi. Mesleği dönemin usta-çırak ilişkisi içinde öğrendiğini anlatan Kara, ilk ustası Ahmet Çetinbilek’in yardımıyla bu sektöre giriş yaptığını söyledi. Kara, mesleğin ilk yıllarını anlatırken “7 yaşında, başladım. Ustam Ahmet, ben ilkokula giderken kolumdan tuttu, 'Bari meslek öğren. Herkes memur, doktor olursa kim basıcak bu kağıtları?' demişti” sözleriyle matbaacılıkla ne kadar erken tanıştığını ifade ediyor. "1952'den beri matbaacıyım. Yani ben ilklerdenim" diyen Kara, geleneksel dizgi ve baskı tekniklerini ustalarından öğrenerek zamanla yalnızca gazete basımında değil, makine kullanımı ve teknik uygulamalarda da deneyim kazandı. Meslek hayatı boyunca farklı matbaalarda ve gazetelerde çalışan Kara, 1959’da ustası Çetinbilek ile birlikte Güven Matbaasını kurdu. Daha sonra 27 yıl boyunca Kıroba Matbaası ve Kıroba Gazetesi bünyesinde çalıştı. 1979’da ise kendi matbaası olan 7 Eylül Matbaasını açtı ve yerel bir gazete çıkarmayı denedi. Ancak gazetenin yalnızca bir sayısı yayımlanabildi. Askerlik görevini bile matbaacı olarak tamamladığını belirten Kara, 1967 Adapazarı-Marmara Depremi’nde kurtarma ekibinde yer aldığını söyledi. Kara, “Askerde yanımda matbaacı olarak çalışan 15 kişilik bir grubumuz vardı. Deprem zamanı tüm birimler yardım için elinden geleni yapıyordu. Matbaa işleri bırakılıp yardım için planlar yapılır ve görevler verilirdi. O 15 kişilik gruptan şimdi sadece 4 kişi kaldık ama hala bağı koparmadık, o zamanlar insanlara birlikte yardım ettiğim arkadaşlarım kan kardeşim gibi olmuştur.” dedi. Kara’nın mesleki deneyimi Aydın’la sınırlı kalmadı. Gazete basımı için Muğla ve Nazilli gibi farklı yerlerde de çalıştığını anlatan Kara, o yıllarda yetişmiş mürettip ve matbaa çalışanlarının azlığı nedeniyle ustaların şehir değiştirmek zorunda kaldığını belirtiyor. Meslek hayatı boyunca farklı gazetelerin basım süreçlerinde görev alan Kara, Aydın Gazetesi’nin yanı sıra çeşitli yerel ve ulusal yayınların üretiminde de çalıştı. 1952'de 8 yaşındayken Aydın Gazetesi’nin basımında yer alan usta, aynı zamanda Demokrat İzmir'in ve Yeni Asya'nın kırmızı başlıklarını da yazdığını belirtiyor: "Eskiden gazete iki renkliydi; başlık kırmızı, gerisi yazı, onlar da siyahtı. Kırmızı başlıklar ayrı bir makinede basılırdı ancak en önemli olaylar bu kırmızı başlıklarda verilirdi." Muğla'da 1956, 1957, 1958 ve 1960 yıllarında 'İlk Adım' gazetesini basmak için şehir değiştirdiğini ifade eden Kara, "Sanatkâr yoktu, onu basacak adam yoktu. Yazıyı dizecek insanlar yoktu. Gidiyorduk 3-5 arkadaş, yerel 120 tane gazeteyi 2 saatte basıp geliyorduk. 1960 ve 1965 arasında Gerçek Gazetesi tekrar basılmaya başlanmıştı Nazilli’de. Mürettip yoktu. Yani yazıyı dizen insanlar yoktu. Dizilen sayfalar başmürettip tarafından yayına hazır hale getirilir ve makiniste teslim edilirdi. Baskı bittikten sonra sabah, dizen diğer mürettipler dağıtırdı.” dedi. Ayrıca mesleği ile gurur duyduğunu belirten Kara, “Ünlü bir meslek değil ama şerefli bir meslek, şakaya gelmez. Çıraklığımda Atilla Dağıstanlı ile arkadaştım, o da ben de hırslıydık, bu meslek biraz da bunu gerektirir. 1954 yılında Kıroba Gazetesi’nde Aziz Gümüş ve Orhan İlhan ile birlikte görev yaptım. O dönem gazete patronumuz Demokrat Parti’den milletvekilliğine hazırlanıyordu ve nitekim 1957 seçimlerinde parlamentoya girdi. Aziz Gümüş ise ilerleyen yıllarda SEKA Fabrikası Genel Müdürü oldu.” diye konuştu.

Bir gazetenin arkasındaki görünmeyen emek ve hastalıklar

Günümüzde haberlerin bilgisayar ortamında hazırlanması ve kısa sürede baskıya gönderilmesi sıradan bir işlem olarak görülüyor. Ancak geleneksel matbaacılıkta bir gazetenin hazırlanması, çok sayıda kişinin eş zamanlı çalışmasını gerektiriyordu. Mürettipler, metal harfleri tek tek bir araya getirerek kelimeleri, cümleleri ve sütunları oluşturuyor; sayfalar baskıya hazır hâle getirildikten sonra makinistler tarafından basılıyordu. Kara, eski çalışma düzenini anlatırken dizgide yapılan küçük bir hatanın bile uzun bir düzeltme sürecine neden olduğunu vurguluyor. Bilgisayarda birkaç işlemle düzeltilebilen bir kelime hatasının, geleneksel dizgide ilgili satırın baştan sona yeniden düzenlenmesini gerektirdiğini belirten Kara, bu sürecin hem dikkat hem de sabır istediğini ifade ediyor. Baskı aşaması da en az dizgi kadar zahmetliydi. Kara, elle çalışan makinelerde gazetelerin tek tek basıldığını ve işin yoğunluğuna göre sabahın erken saatlerinden itibaren çalışıldığını anlatıyor. Kendisinin ve çalışma arkadaşlarının saat 03.30’dan itibaren baskı yaptıkları, gündüz saatlerinde ise dizgi işlerini sürdürdükleri dönemler olduğunu belirtiyor. Matbaa mesleğinin en büyük risklerinden birinin kurşun ve antimon zehirlenmesi olduğunu belirten emektar usta, o dönemlerde zehirlenme atlatmasalar da kullanılan ağır metallerin zamanla dişlerini kaybetmelerine yol açtığını dile getiriyor. Matbaacılığın yalnızca bir makineyi çalıştırmaktan ibaret olmadığını söyleyen Kara, meslekte ustalaşmanın uzun yıllar süren bir deneyim gerektirdiğini dile getiriyor. Ona göre bir kişinin yıllarca aynı işi yapması, tek başına usta olması anlamına gelmiyor. Gerçek ustalık; mesleğin farklı aşamalarını öğrenmek, teknik sorunları çözebilmek ve bilgi birikimini başkalarına aktarabilmekle mümkün oluyor.

Dijitalleşmeyle değişen matbaacılık

Basım teknolojilerindeki dönüşüm, yalnızca üretim hızını değil, sektörün çalışma biçimini ve üretilen ürünlerin çeşitliliğini de etkiledi. Matbaacılık ve basım teknolojileri alanında eğitim alan, özel sektörde yaklaşık 11 yıl çalışan ve ardından akademik hayatta geçen Kayseri Üniversitesi Mustafa Çıkrıkçıoğlu Meslek Yüksekokulu Görsel-İşitsel Teknikler ve Medya Yapımcılığı Bölümü öğretim elemanı Dr. Öğr. Gör. Emrah Duman, sektördeki değişimi hem üretim hem de kalite süreçleri üzerinden değerlendiriyor. Ayrıca Türkiye'nin kendi alanındaki en büyük ilk 3 basım işletmesinde üretim müdürü, üretim takip sorumlusu ve kalite müdürü gibi çeşitli pozisyonlarda görev almıştır. Duman’ın aktardığına göre, özellikle 1980’lerde basım sektörü önemli bir gelişim gösterdi; 1990’larda ise yatırımlar ve teknolojik yeniliklerle büyümesini sürdürdü. Kitap, dergi, gazete, broşür ve ilan gibi basılı ürünlerin yaygın biçimde üretildiği bu dönemde matbaalar, yüksek maliyetli makinelere yatırım yaparak üretim kapasitelerini artırdı. Günümüzde dijitalleşmenin etkisiyle basılı yayıncılığın üretim yapısı değişirken otomasyon sistemleri baskı kalitesinin yükselmesine katkı sağladı. Duman, dijital mecralara taşınan yayınlar nedeniyle bazı basılı ürünlerin üretim miktarının azaldığını, buna karşılık baskı teknolojilerinin kalite ve kontrol açısından önemli gelişmeler kaydettiğini belirtiyor.

Geleneksel ustalık

Duman, geleneksel matbaacılık döneminde yetişen ustaların sektörün bugünkü seviyeye ulaşmasında önemli rol oynadığını vurguluyor. Akademik eğitim almadan, doğrudan üretim alanında çalışarak mesleği öğrenen ustaların deneme-yanılma yoluyla edindikleri bilgi ve deneyimin, basım teknolojilerinin gelişmesinde etkili olduğuna vurgu yapıyor. Kara’nın meslek hayatı da bu deneyimin örneklerinden birini oluşturuyor. Kara, yalnızca gazete dizgisi ve baskısı yapmakla kalmadığını, matbaa makinelerinin teknik özelliklerini öğrenmek amacıyla Almanya’da eğitim aldığını da anlatıyor. 1968’de matbaa makinesi montörlüğü üzerine eğitim gördüğünü belirten Kara, mesleğin farklı alanlarında kendisini geliştirmeye çalıştığını ifade ediyor. Yıllar içinde çok sayıda çırak yetiştirdiğini belirten Kara, onlara makine kullanmayı, yazı dizmeyi ve baskı yapmayı öğrettiğini söylüyor. Ancak günümüzde bu işlerin yeni kuşaklara aktarılmasında zorluklar yaşadığını düşünüyor. Özellikle elle dizgi ve ciltleme gibi sabır gerektiren işlerin giderek daha az kişi tarafından öğrenilmesi, geleneksel meslek bilgisinin geleceği açısından önem taşıyor. Duman da bu deneyimin yalnızca geçmişe ait bir hatıra olarak değerlendirilmemesi gerektiğine dikkat çekiyor. Ona göre geleneksel ustaların emeği, Türk matbaacılığının gelişmesinde önemli bir yere sahip. Dijitalleşme bazı üretim biçimlerini azaltmış olsa da matbaacılık, özellikle son zamanlarda ambalaj ve etiket üretimi gibi alanlarda varlığını sürdürüyor. Türkiye'nin bu alanlarda Avrupa pazarına yönelik üretim gerçekleştirmesi, sektörün değişen koşullara uyum sağlayabildiğini ortaya koyuyor. Duman aynı zamanda şu sözleri dile getiriyor: “Kitap kokusu diye bir gerçek var. Bunu tadan ve üreten kişiler bundan vazgeçemez. Bizim belki ülke olarak baskı adedimiz düştü. YAYFED (Yayımcı Meslek Birlikleri Federasyonu) rakamlarında da bunu görüyoruz. Ama basılan kitap sayısı arttı. Eskiden 100 çeşit kitaptan 10 milyon basılıyordu. Şimdi 5 bin çeşit kitaptan 7 milyon basılıyor. Rakamlar afaki. Tiraj olarak düşsek de her alanda kitap okuyan, her alanda farklı matbaa ürünü tüketen bir kitle var. Raşit Kara gibi ustalarımız da matbaacılığın bu yönden ilerlemesine ve gelişmesine vesile oldu.”

Matbaanın temelinde bilgiye erişim var

Matbaacılığın tarihsel önemini değerlendirirken yalnızca makinelerdeki değişime değil, basılı materyallerin toplum üzerindeki etkisine de bakmak gerekiyor. Duman, matbaanın en önemli katkılarından birinin bilgiye erişimi kolaylaştırması olduğunu belirtiyor. Basılı kitapların çoğaltılabilmesi, el yazması eserlerin üretimindeki maliyet ve zaman yükünü azaltarak bilginin daha geniş kesimlere ulaşmasına katkı sağladı. Osmanlı Dönemi’nde matbaacılığın gelişimiyle başlayan süreç, gazete ve süreli yayınların yaygınlaşmasıyla gazetecilik açısından da önemli bir aşamaya dönüştü. Cumhuriyet Dönemi’nde okuryazarlığın ve eğitim faaliyetlerinin yaygınlaşması, basılı yayınlara duyulan ihtiyacı arttırdı. İlerleyen yıllarda teknolojik yatırımların artmasıyla birlikte matbaacılık, kültürel yayıncılığın yanı sıra endüstriyel üretimin de önemli bir parçası hâline geldi. Kara ise gazeteciliğin toplumsal sorumluluğuna farklı bir açıdan yaklaşıyor. Meslek hayatı boyunca haberlerin hazırlanması ve basılması süreçlerinde görev alan Kara, gazetecinin kendi gözlemine ve değerlendirmesine dayanması gerektiğini savunuyor. Gazeteciliğin yalnızca bir kurumun veya siyasi görüşün söylediklerini aktarmaktan ibaret olmadığını belirten Kara, gazetecinin yanlışları da görebilmesi ve kamuoyunu bilgilendirme sorumluluğunu koruması gerektiğini ifade ediyor. Kara’nın “Terazi elinde olacak” sözleri, gazeteciliğin bağımsız değerlendirme ve denge anlayışına yaptığı vurguyu özetliyor. Bu yaklaşım, haberin üretiminde kullanılan teknolojiler değişse de gazetecilik mesleğinin temel sorumluluklarının önemini koruduğunu gösteriyor.

Değişen teknoloji, devam eden meslek

Geleneksel matbaacılıktan dijital baskıya uzanan dönüşüm, üretim süreçlerini hızlandırırken geçmişteki bazı mesleki uygulamaların azalmasına neden oldu. Ancak Kara’nın uzun yıllara dayanan deneyimi ile Duman’ın akademik değerlendirmeleri, bu değişimin yalnızca eski makinelerin yerini yenilerinin alması şeklinde açıklanamayacağını ortaya koyuyor. Bir yanda metal harfleri tek tek dizerek gazete hazırlayan, baskı makinelerini elle çalıştıran ve mesleğini usta-çırak ilişkisi içinde öğrenen bir kuşağın deneyimi bulunuyor.  Diğer yanda dijital baskı, otomasyon, kalite kontrolü ve alternatif malzemeler üzerine çalışan yeni bir üretim ve araştırma anlayışı var. Bu iki deneyim, matbaacılığın geçmişi ile geleceği arasında bir bağ kuruyor. Teknoloji değişse de üretim bilgisi, mesleki deneyim ve gazeteciliğin kamuoyunu bilgilendirme sorumluluğu önemini koruyor. Kara’nın yıllar boyunca biriktirdiği deneyim ve Duman’ın sektöre ilişkin değerlendirmeleri, matbaacılığın tarihini anlamanın bugünkü gazetecilik ve yayıncılık pratiklerini anlamak açısından da önemli olduğunu gösteriyor.

Haber: Ada Defne Akbulut