Aydın Adnan Menderes Üniversitesi
İletişim Fakültesi / Gazetecilik Bölümü
Öğrenci Uygulama Haber Sitesi

Dağlarından yağ, ovalarından bal akan Aydın’ın sokaklarında tarih bir nehir gibi akıyor. Cumhuriyetin ilk yıllarında Macar ustaların elinden çıkan yapılar, kentin dokusunda hâlâ tüm ihtişamıyla boy göstermeye devam ediyor. Geçmişte birer konut olan bu tarihi binalar, günümüzde kentin sosyal yaşamına farklı biçimlerde soluk aldırıyor. Aydın sokaklarındaki bu eşsiz miras, modern binalarla iç içe harmanlanarak şehre zamansız bir kimlik kazandırıyor. Aradan geçen bir asra rağmen, bu süreçte atlatılan sayısız doğal afete meydan okuyan bu evler hâlâ sapasağlam ayaktayken; günümüz mimarisi, dünün imkânsızlıklarına kıyasla elinde bu kadar çok teknoloji ve olanak varken neden bu kadar dayanıksız ve ruhsuz?

Tarih boyunca pek çok medeniyete ev sahipliği yapmış, Ege’nin verimli topraklarıyla harmanlanan Aydın, yalnızca doğal güzellikleriyle değil, sokaklarında sakladığı derin mimari hafızasıyla da adeta bir açık hava müzesi niteliğindedir. Kentin merkezinde ve ara sokaklarında yürürken göze çarpan, geçmişin estetiğini bugüne taşıyan karakteristik yapılar, Kurtuluş Savaşı sonrasında yepyeni bir sayfa açan Türkiye’nin imar tarihine ışık tutuyor. Yunan işgalinin ardından büyük bir yıkıma uğrayan ve kentin önemli bir kısmı kullanılamaz hâle gelen Aydın, Cumhuriyetin ilk yıllarında hayata geçirilen vizyoner adımlarla yeniden ayağa kalktı. Bu yeniden inşa sürecinin en önemli aktörleri ise, dönemin koşullarında bölgeye gelen yabancı zanaatkârlar ve ustalardı. Konuyla ilgili değerlendirmelerde bulunan Aydın Adnan Menderes Üniversitesi (ADÜ) Sanat Tarihi Bölümünden Arş. Gör. Mükerrem Kürüm, ustaların ülkeye giriş biçimini "Macar ustalar da bir lonca olarak gelmişler Türkiye'ye yani sıvacıları ayrı, karosımancıları ayrı, ustası ayrı, mimarı ayrı, hatta dönemin imkânlarına göre gelen ustalar arasında şehir planlamacıları bile var." sözleri ile ifade etti. Alber Kahn imzalı 1923 tarihli Aydın yangın fotoğraflarının o dönemki yıkımın boyutlarını gözler önüne serdiğini belirten Kürüm, Macar ustaların 1940'lı yıllara kadar kentte kalarak bu imar hareketinde aktif rol oynadığını, Muğla ve Milas gibi çevre yerleşimlerde de benzer izler bıraktıklarını aktarıyor.

Sakin estetiğin malzeme dili ve mimari karakteristikler

Macar ustaların imzasını taşıyan yapıların, kullanılan malzemenin kalitesiyle günümüz modern yapılarına meydan okurcasına ayakta kaldığını vurgulayan Kürüm, su basman katlarında genellikle taş ve tuğla tercih edilirken üst katlardan itibaren tuğla örgülerinin dikkat çektiğini belirtiyor. Türk ustalara karosiman yer döşemesi yapımını da öğreten bu ekibin özellikle sıvacılık alanındaki ustalıklarıyla öne çıktığını belirten Kürüm, o döneme dair şu anıyı paylaştı: "Macarlar, karosiman adını verdiğimiz yer döşemelerinin yapımını Türklere öğretmişler. Özellikle sıva konusunda çok başarılılar. Hatta Milli Aydın Bankasının olduğu yerde ara sokakta yapılan evleri hatırlayan büyüklerimiz, 'Macar ustalar sıvacılıklarıyla meşhurdular' şeklinde anlatırlar." Kürüm’ün aktardığına göre çatılarda oluklu veya Marsilya tipi kiremitlerin kullanıldığı, kapı ve pencere çevrelerinin sıvadan süslemeli silmelerle bezendiği bu binalar kimi zaman kemerli kimi zaman düz hatlarıyla dışarıdan bakanlara son derece sakin, sade ve kalıcı bir estetik sunuyor. Çatı seviyesinden biraz daha yüksekte dışarıya doğru taşkın biçimde tasarlanan "kuleli ev" formlarının mimarinin en ayırt edici özelliklerini oluşturduğunu belirten Kürüm, Eyüp Şahin Evi, eski Eskişehir Kulübü (Germanlar Evi), Barlar Sokağı çevresindeki Emnanların Evi ve günümüzde Ziraat Bankası olarak kullanılan yapıların bu mirasa somut örnekler sunduğunu ekliyor. Geçmişte ranta kurban giden ya da zamanla tahrip olan pek çok yapının aksine, günümüzde Aydın Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulunun denetiminde ve yerel yönetimlerin restorasyon çalışmalarıyla bu eserlerin kıymetinin yeniden anlaşıldığını belirten Kürüm, Macar ustalar tarafından yapılan Eyüp Şahin Evi'nin yakın zamanda restore edildiğini ve günümüzde hâlâ ailenin yaşamıyla can bulmaya devam ettiğini belirtti.

Tarihe ev sahipliği yapmak

Macar ustaların ince işçiliğiyle bir asra meydan okuyan ve günümüzde Aydın Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu denetiminde titizlikle restore edilerek yaşayan yapılardan biri olan Eyüp Şahin Evi’nin sakini, 4. nesil torun Murat Şahin ile tarihi bir binada hayat sürdürmenin ve bu köklü mirası korumanın inceliklerini konuştuk. Aydın’ın merkezindeki Köprülü-Veysipaşa Mahallesi’nde, etrafı tamamen sokaklarla çevrili yaklaşık 1,5 dönümlük müstakil bir ada üzerinde yükselen bina, 1934 yılında inşa edildi. Evin sakini Şahin, yapının mimari ruhunu koruduklarını "Burası soğuk bir müze değil, içinde hayat akmaya devam eden bir ev. İzmirli mimar Tevfik Tozkoparan’ın önderliğinde gerçekleştirdiğimiz kapsamlı restorasyonun ardından evimiz modern konfora kavuştu; çatısından elektrik tesisatına kadar yenilendi. Ancak estetiği ve ruhu tamamen asırlık köklerine sadık kaldı." sözleri ile ifade etti. Bin 300 metrekarelik geniş bahçesi, ahşap ağırlıklı hafif iskeleti ve depreme dirençli yapısıyla bu ev, günümüz betonarme binalarının getirdiği endişelerden uzak, güvenli ve huzurlu bir sığınak olmaya devam ediyor. Günümüzün modern yapıları ile asırlık tarihi evler arasındaki estetik ve yaşam kültürü farkını değerlendiren Şahin, yeni nesil yapılardaki eksikliğe şu sözlerle dikkat çekti: "Yeni nesil evlere baktığımızda bir soğukluk görüyoruz. Tabii bu durumu estetik anlayışıyla ve ekonominin insanları zorlayan şartlarıyla yorumluyorum. İnsanlar mecburi olarak kat kat yaşamak zorunda kalıyor, hepimiz de öyle yaşadık ama buranın 1930'lu yılların havası çok başka. Belki mimari tam Anadolu mimarisi değil, İzmir'in Bornova'sında, Tire'sinde çokça görülen Levanten tip evlerden biri burası. Ciddi bir estetik anlayışının ürünü. İnsan bazı eski evlere girdiğinde bir rahatsızlık duyar ama burası öyle değil, buraya giren herkes mutlu ve huzurlu giriyor. İçeri girdiğinizde bir sıcaklık, bir huzur ve büyük bir yaşanmışlık hissediyorsunuz, yeni nesil evlerde bunu bulmak biraz zor." Eyüp Şahin Evi’nin duvarları, yalnızca bir ailenin özel hatıralarını değil, Türkiye’nin yakın siyasi tarihini de barındırıyor. Aydın’ın eşrafından, İstiklal Madalyası sahibi ve Demokrat Parti’nin kuruluş çalışmalarında aktif rol alan dedesi Eyüp Şahin’in bu evde yürüttüğü siyasi faaliyetler tarihe ışık tutuyor. Celal Bayar’ın ve Adnan Menderes’in ağırlandığı, sabah kahvaltılarının yapıldığı salonlar, odalardaki orijinal mobilyalar ve tarihi fotoğraflar, Şahin ve ailesi için günlük yaşamın ayrılmaz bir parçasını oluşturuyor. Aile bireyleri tarafından sevgiyle "Büyük Ev" olarak anılan bu yapı, bugün 4. neslin neşesiyle yeniden canlanıyor.

Dün ile bugünün malzeme, mühendislik ve kent dokusu çelişkisi

Aydın sokaklarında yürürken fark edilmeden önünden geçilen sıradan bir yapının bile aslında yüzyıllık bir tarihe, Macar ustaların elinden çıkan ince işçiliğe ev sahipliği yapıyor olabileceğine dikkat çeken Kürüm, şehrin bugünkü canlı yapısının geçmişin izleriyle iç içe geçmiş durumda olduğunu vurguluyor. Tarihi yapılar ile günümüz modern mimarisini kıyaslayan Kürüm, modern binaların ruhsuzlaştığına şu sözlerle dikkat çekti: "Eskinin estetiği ve her birinin kendi dönem özelliğini taşıyan nitelikler günümüzden uzaklaştı. Günümüzdeki evlerin büyük bir kısmı artık kendi kimliğini oluşturmaktan uzak bir duruma geldi. Günü kurtarmak için yapılmış projeler çoğunlukta. İçlerinde çok başarılı örnekler de var ama genel olarak baktığımızda bir kentin kimliğini ortaya koymaktan uzak yapılar halinde. Günümüzdeki modern mimarlık örneklerini, tarihi eserdeki estetik gibi bir estetik içermeyen duygusuz ve soğuk olarak nitelendiriyorum." 

Bugünün modern teknikleri neden aynı güveni vermiyor?

Kıt imkânlarla örülen asırlık duvarların zamana ve depremlere meydan okuduğu bir coğrafyada, bugünün modern teknikleri neden aynı güveni vermiyor? Aydın’ın hafızasını süsleyen tarihi binalar birer mühendislik anıtı gibi sapasağlam ayakta dururken, kentlerin estetik ve yapısal kimliği nerede hata yapıldı da erozyona uğradı? Tarihi mirasın bugünkü teknik ve mühendislik boyutu ile kentlerin estetik kayıplarını değerlendirdiğimiz İnşaat Mühendisi Ertuğrul Özcoşar ise sektördeki çarpıcı çelişkileri gözler önüne serdi. Aydın’ın sokaklarında bir asra merdiven dayayan muazzam tarihi binaların kıt imkânlarla ve büyük bir ustalıkla yapıldığını, sayısız doğal afete ve zamana meydan okuyarak sapasağlam ayakta durduğunu hatırlattığımız Özcoşar, dünden bugüne değişen anlayışı şu sözlerle ifade etti: "Geçmişteki yapılara baktığımızda, malzemelerin adeta bir sanat eseri titizliğiyle işlendiğini görüyoruz. O dönem kullanılan yığma ve karkas sistemlerde taş, tuğla ve horasan harcı gibi nefes alabilen, yükü dengeli dağıtan malzemeler kullanılıyordu. Şantiyede bizzat taşın, tuğlanın ve sıvanın başında duran, o işi zanaat olarak gören ustalar vardı. Lonca kültürü, işin ehli olmayan kimsenin o sahaya adım atmasına izin vermiyordu. Bugün ise çeliğin ve hazır betonun esiri olmuş durumdayız. Hazır beton teknolojisi elbette mühendislik açısından büyük bir kolaylık sağladı ancak sektörde kalifiye usta bulmak artık çok zorlaştı. Herkes işi olabilecek en kısa sürede ve en az maliyetle bitirme derdinde. Bir binanın sıvasından yalıtımına kadar her aşama bir kimyadır, bu kimyayı hız ve rant uğruna ihlal ettiğinizde binanın ömründen onlarca yıl çalmış oluyorsunuz." 

"Geçmişteki yapılar esnek ve nefes alan sistemlerdi"

Aydın gibi 1. derece deprem kuşağında yer alan bir şehirde bir asır önceki binalar onca sarsıntıyı atlatıp ayakta kalırken, bugün modern binaların ilk afette yıkılması veya çürümesinin teknik tezatına değinen Özcoşar, teoride bugün yapılan binaların deprem güvenliğinin çok yüksek olması gerektiğini, ancak pratikte işlerin kâğıt üzerindeki gibi yürümediğini şu sözlerle dile getirdi: "Geçmişteki yapılar esnek ve nefes alan sistemlerdi, zeminle adeta birlikte hareket ediyorlardı. Bugün ise denetimsizlik, ucuz malzeme kullanımı, projeye sadık kalınmaması ve en önemlisi denetim boşlukları yüzünden binalar ilk sarsıntıda yıkılıyor. Betonun içine konulan demirin paslanması (korozyon), su yalıtımının ihmal edilmesi ve temel mühendisliğindeki ihmaller, bugün modern binaların ömrünü kısaltan en büyük etkenler. Yani sorun teknolojinin yetersizliği değil, teknik etiğin, vicdani denetimin ve yapı disiplininin esnetilmesidir." Madalyonun diğer yüzüne, yani eski yapıların şehre bir kimlik ve "ruh" katarken bugünün modern binaları ile şehir planlamasının oldukça soğuk ve kimliksiz hissettirmesine değinen Özcoşar, bu konuda sektörün bir "rant ve seri üretim" alanına dönüştüğünü belirterek sözlerini şöyle tamamladı: "Geleceğin Aydın’ını inşa ederken; o tarihi yapıların bize fısıldadığı mühendislik derslerini, malzeme bilincini ve estetik anlayışını yeniden hatırlamak zorundayız. Sağlam temel, kaliteli malzeme, işinin ehli zanaatkârlar ve her şeyden önemlisi insana saygı duyan bir şehir planlaması olmadan ne güvenli yapılar inşa edebiliriz ne de şehirlere gerçek bir kimlik kazandırabiliriz."

Haber: Esra Özdemir