Üniversite yaşamının sıradan bir parçası olarak kabul edilen yoğun kafein, enerji içeceği ve dijital ekran kullanımı, basit birer tercih olmanın ötesine geçerek gençlerin yeni nesil baş etme mekanizmalarına dönüşüyor. Sadece tütün kullanımına odaklanan geleneksel bağımlılık algısını genişleten bu tablo, stres ve yorgunluğun bastırıldığı sınırları belirsiz bir tüketim döngüsü barındırıyor. Yeşilay araştırmaları, klinik psikolog değerlendirmeleri ve kampüsteki öğrencilerle yapılan görüşmeler, uyanık kalma veya sosyalleşme amacıyla normalleştirilen bu alışkanlıkların arkasında akademik performans baskısı, sosyal aidiyet ihtiyacı ve farkında olunmayan bir kontrol kaybı yattığını gözler önüne seriyor.
Üniversite öğrencilerinin günlük yaşamında masum birer alışkanlık gibi algılanan yoğun kafein, enerji içeceği ve dijital ekran tüketimi, görünmez bir "sahte ihtiyaç" ve telafi döngüsüne dönüştü. Yeşilay Aydın Şube Başkanı Sencer Gündüz, kampüs çevresindeki yüksek ticari erişilebilirliğin bu riskli davranışları gençler arasında normalleştirdiğine dikkat çekerken, Klinik Psikolog Gülçin Bulut, bedensel yorgunluğu dinlenmesi gereken bir sinyal değil "aşılması gereken bir engel" olarak gören üniversitelilerin kontrol yanılsaması yaşadığını belirtiyor. Uzmanlar, akademik performans baskısı ve sosyal aidiyet kaygısıyla beslenen bu yeni nesil rutinlerin, aslında çözülmemiş psikolojik gereksinimlerin bir yansıması olduğunun altını çiziyor.
Erişilebilirlik ve "normalleşme" yanılgısı
Üniversiteye adım atılmasıyla birlikte yeni bir sosyal çevreye giren gençler için bağımsızlaşma süreci, alışkanlıkların da yeniden şekillendiği bir dönem. Yeşilay Aydın Şube Başkanı Sencer Gündüz, riskli davranışların başlamasında bireysel faktörler kadar çevresel koşulların da etkili olduğunu belirtiyor. Kampüs çevresindeki ürünlerin kolay ulaşılabilir olması ve sosyal ortamlardaki yaygın tüketim, bu alışkanlıklara zemin hazırlıyor. Hedeflerinin esnafı veya işletmeleri suçlamak olmadığını belirten Gündüz, "Gençlerin bir davranışı çevrelerinde sık görmeleri, o davranışın risksiz olduğu anlamına gelmiyor. Bağımlılıkla mücadele yalnızca gence 'kullanma' demekle başarıya ulaşmaz; ailenin, eğitimin, esnafın ve yerel yönetimlerin ortak sorumluluk alması gerekiyor" diyerek çevresel farkındalığın önemine vurgu yapıyor. Gündüz’ün işaret ettiği "normalleşme" algısı, Klinik Psikolog Gülçin Bulut'un tespitleriyle psikolojik bir zemine oturuyor. Bir davranışın akranlar arasında yaygın olmasının, gençlerde o eylemin zararsız olduğu yanılgısını yarattığını söyleyen Bulut, asıl sorunun tüketilen üründen ziyade o ürünün gencin hayatındaki işlevi olduğunu belirtiyor. Kahve, sosyal medya veya arkadaş ortamında elektronik sigara kullanımının tek başına bağımlılık anlamına gelmeyeceğini ifade eden Bulut, tehlike sınırının aşıldığı o ince çizgiyi şu sözlerle özetliyor: "Kişi artık o davranışı tercih ettiği için değil, kendisini iyi, rahat, enerjik veya güvende hissedebilmek için ona ihtiyaç duyduğunu düşünerek yapmaya başlıyor. Bir davranışın hayatımızda yer almasıyla hayatımızı yönetmeye başlaması arasında önemli bir fark var."
Tüketimin arkasındaki neden: Performans baskısı
Zararlı alışkanlıklarla mücadelede yasal düzenlemeler önemli bir adım olsa da kalıcı çözüm için tek başına yeterli görülmüyor. Yeşilay Aydın Şube Başkanı Sencer Gündüz, sadece yasaklayıcı politikalar izlemek yerine gençlerin neden bu ürünlere yöneldiğini anlamanın ve onları bilinçlendirmenin şart olduğunu vurguluyor. Bağımlılığın zararlarını anlatarak gençlere sağlıklı alternatifler sunmanın çok daha kalıcı sonuçlar doğuracağına değinen Gündüz, "Çünkü bir davranışı değiştirmek için önce o davranışın nedenlerini anlamak gerekir." diyor. Gündüz'ün işaret ettiği bu "nedenlerin" başında ise kampüs hayatının getirdiği psikolojik zorluklar geliyor. Klinik Psikolog Gülçin Bulut, öğrencileri bu tüketimlere iten iki önemli psikolojik mekanizmaya dikkat çekiyor: Performans baskısı ve stresle baş etme biçimleri. Özellikle sınav dönemlerinde öğrencilerin kendilerini sürekli üretken, başarılı ve performans göstermek zorunda hissettiğini belirten Bulut, gençlerin yorgunluklarını dinlenmeleri gerektiğinin bir işareti olarak değil, "aşılması gereken bir engel" olarak değerlendirdiğini söylüyor. Kafein ve enerji içeceklerinin bu noktada geçici bir çözüm gibi algılandığını ifade eden Bulut, durumu bir tür telafi mekanizması olarak tanımlıyor. Bulut, "Kişi uykusunu, dinlenme ihtiyacını veya yoğun stresini düzenlemek yerine bunları baskılayarak performansını sürdürmeye çalışıyor. Aslında bedenin dinlenmeye ihtiyacı varken kişi kendisini daha uzun süre uyanık ve aktif tutmaya çalışıyor." diyerek temel ihtiyacın nasıl göz ardı edildiğini açıklıyor. Kafein tüketiminin her zaman bağımlılık anlamına gelmediğini hatırlatan Bulut; tolerans gelişmesi, tüketim miktarının giderek artması ve bırakıldığında baş ağrısı, yorgunluk gibi yoksunluk belirtilerinin görülmesi konularında uyarıyor. Bulut'a göre tablodaki asıl tehlike ise "gençlerin enerjilerini artırmaya çalışırken neden sürekli enerjisiz olduklarını sorgulamayı bırakmaları."
Sosyalleşme aracı olarak tüketim ve "kontrol yanılsaması"
Performans baskısının bir diğer somut yansıması da enerji içeceği tüketiminde kendini gösteriyor. Yeşilay Aydın Şube Başkanı Sencer Gündüz, bağımlılıkla mücadelenin yalnızca tütün ve alkolle sınırlı kalmaması gerektiğinin altını çiziyor. Enerji içeceklerinin özellikle sınav dönemlerinde gençler arasında oldukça yaygın tüketildiğini belirten Gündüz, fazla kafein tüketiminin uyku düzeni, kalp sağlığı ve genel sağlık üzerinde olumsuz etkileri olabileceğine dikkat çekiyor. Gençlerin bu konuda bilinçlendirilmesinin şart olduğunu ifade eden Gündüz, "Bu ürünlerin kontrolsüz tüketimi konusunda satış-pazarlama süreçlerinin daha dikkatli değerlendirilmesi gerektiğini düşünüyoruz." diyerek önleyici adımların önemini vurguluyor. Tüketim alışkanlıkları sadece fiziksel bir performanstan veya ihtiyaçtan değil, aynı zamanda sosyal bir refleksten de besleniyor. Klinik Psikolog Gülçin Bulut, teknoloji ve nikotin ürünlerinin artık yalnızca bireysel tüketim araçları olmaktan çıkıp gençler için sosyal etkileşimin bir parçası hâline geldiğine işaret ediyor. Bu değişimi dijital kullanım üzerinden örneklendiren Bulut, "Telefonla sürekli ilgilenmek, sohbet sırasında oluşan sessizlikleri doldurmak, sosyal ortamlarda yaşanan kaygıyı azaltmak veya kişinin kendisini dışlanmış hissetmesini engellemek gibi işlevler görebiliyor." diyor. Nikotin kullanımının da bazı arkadaş gruplarında aidiyet ve uyum sağlama aracı olarak ortaya çıkabildiğini belirten Bulut, gençlerin sırf sosyal ortamın bir parçası olabilmek adına bu davranışı sürdürebildiğini anlatıyor. Dijital dünyadaki sosyal onay beklentisi ve bildirimlerin zihni sürekli ekrana çektiğini ifade eden Bulut, "Bu durum yeni bir iletişim biçimi olarak değerlendirilebilir ama iletişimin niteliğini de sorgulamamız gerekiyor. Çünkü aynı ortamda bulunmak, gerçekten birbirimizle temas hâlinde olduğumuz anlamına gelmiyor." uyarısında bulunuyor. Peki, gençler risklerini ve zararlarını bildikleri hâlde bu alışkanlıkları nasıl bu kadar kolay normalleştiriyor? Psikolog Bulut, bu durumu sosyal normların etkisi ve "bilişsel çelişkiyi azaltma mekanizmasıyla" açıklıyor. Çevresindeki herkesin benzer davranışları sergilediğini gören gencin kendi davranışını da doğal kabul ettiğini belirten Bulut, içsel çelişkilerin nasıl bastırıldığını şu sözlerle özetliyor: "Örneğin kişi elektronik sigaranın sağlığa zararlı olduğunu biliyor ama aynı zamanda düzenli olarak kullanıyorsa, bu iki bilgi arasında bir çelişki oluşuyor. Bu çelişkiyi azaltmak için 'Ben bağımlı değilim, istediğim zaman bırakabilirim' veya 'Zaten herkes kullanıyor' gibi düşünceler geliştirebiliyor." Olumsuz sonuçlar anında deneyimlenmediği için risk algısının zayıfladığına ve bir "kontrol yanılsaması" oluştuğuna dikkat çeken Bulut, bağımlılık ile alışkanlık arasındaki o ince çizgiyi şu çarpıcı tespitle ayırıyor: "Kişi, davranışı kendi isteğiyle başlattığı için istediği zaman sonlandırabileceğine inanabiliyor. Oysa bir davranış üzerindeki kontrolümüzü değerlendirmenin en iyi yolu, onu yaparken ne kadar keyif aldığımız değil, gerektiğinde yapmamayı seçip seçemediğimizdir. Bazen bağımlılığın en güçlü göstergesi kişinin ne kadar kullandığı değil, kullanmadığında ne kadar zorlandığıdır."
Alışkanlıkların altındaki ihtiyaçlar ve akran iletişiminin gücü
Üniversite dönemi, gençler için gelişimsel açıdan oldukça önemli bir geçiş sürecini ifade ediyor. Klinik Psikolog Gülçin Bulut, gençlerin bir yandan kimliklerini oluştururken diğer yandan aileden bağımsızlaşma, yeni sosyal çevrelere uyum sağlama ve geleceklerini şekillendirme çabası içinde olduklarına dikkat çekiyor. Bu süreçte akademik baskı, ekonomik kaygılar, yalnızlık, belirsizlik ve sosyal kabul ihtiyacının aynı anda ortaya çıkabildiğini belirten Bulut; kafein, nikotin ve dijital dünya gibi uyaranlara yönelimin salt bir "alışkanlık" olarak değerlendirilmesinin eksik kalacağını vurguluyor. Bulut'un tespitlerine göre bu uyaranlar, gençler için aslında karşılanamayan psikolojik ihtiyaçları düzenleyen birer araca dönüşüyor: Kafein yorgunlukla mücadele edip performansı sürdürmek; enerji içecekleri uyanıklığı koruyup beklentileri karşılamak; nikotin geçici bir rahatlama hissiyle stresle baş etmek veya sosyal gruba uyum sağlamak; dijital dünya ise aidiyet, sosyal onay, dikkat dağıtma ve yalnızlık hissini azaltmak için kullanılıyor. Gençlerin bazen doğrudan bağımlılık geliştirdikleri için değil, bu psikolojik ihtiyaçları yönetebilmek için söz konusu davranışlara yöneldiklerini, ancak zamanla bunun da bir alışkanlık döngüsüne dönüştüğünü belirten Bulut, kritik bir uyarıda bulunuyor: "Dolayısıyla gençlere yalnızca 'Bunu kullanma' demek yeterli değil. Biraz daha derine inip 'Bu davranış senin hayatında hangi ihtiyacı karşılıyor?' diye sormamız gerekiyor." Psikolog Bulut'un "yalnızca kullanma demek yetmez" şeklindeki yaklaşımı, Yeşilay'ın sahadaki iletişim stratejisiyle de doğrudan örtüşüyor. Yeşilay Aydın Şube Başkanı Sencer Gündüz, gençlere ulaşmanın ve onları anlamanın en etkili yolunun yine gençlerin kendisi olduğunu ifade ediyor. Genç Yeşilay yapılanmasıyla üniversite öğrencilerini etkinlikler, bilgilendirme çalışmaları ve sosyal faaliyetler etrafında bir araya getirdiklerini aktaran Gündüz, dayatmacı bir dilden özellikle uzak durduklarının altını çiziyor. Gündüz, gençlerle kurdukları bağın temelini şu sözlerle özetliyor: "Amacımız gençlere ne yapmaları gerektiğini söylemekten ziyade, birlikte farkındalık oluşturmak. Çünkü akran iletişimi, gençlerin birbirini anlamasında ve etkilemesinde oldukça güçlü bir araç."
Destek arayışı, dijital bağımlılık ve toplumsal algı
Psikolojik ihtiyaçların alışkanlık döngülerine dönüştüğü bu süreçte, yardım arayışına giren gençlerin oranı da dikkat çekiyor. Yeşilay Aydın Şube Başkanı Sencer Gündüz, üniversite öğrencilerinin toplam başvurular içerisindeki oranına ilişkin ellerinde net bir istatistik bulunmasa da üniversite çağındaki gençlerin bağımlılıkla ilgili destek arayışında önemli bir grup olduğunu belirtiyor.Gençlerin, yaşadıkları durum günlük yaşamlarını olumsuz etkilemeye başladığında yardım arayışına girdiğini aktaran Gündüz, "Akademik başarıda düşüş, aile ve arkadaş ilişkilerinde sorunlar, uyku düzeninin bozulması, sorumlulukların aksatılması ya da davranışlarını kontrol etmekte zorlanmaları bu süreçte karşılaştığımız önemli işaretler arasında yer alıyor." diyerek klinik tabloyu özetliyor. Gündüz, bazı gençlerin sorunu kendileri fark ederek başvurduğunu, bazılarının ise aile veya yakın çevre yönlendirmesiyle Yeşilay Danışmanlık Merkezi’ne (YEDAM) ulaştığını belirtiyor.Son yıllarda artan teknoloji kullanımının bir sonucu olarak dijital bağımlılık vakalarının da karşılarına çıktığını ifade eden Gündüz, kontrolsüz sosyal medya kullanımı, dijital oyunlar ve internet kullanımını sınırlandıramama gibi sorunların altını çiziyor. Gündüz'e göre asıl mesele ekran başında geçirilen süreden ziyade, dijital kullanımın kişinin yaşamındaki işlevselliğini ne ölçüde etkilediği. YEDAM'ın bu noktadaki teşhis kriterini, "Örneğin bir genç saatlerce oyun oynadığı için derslerini ihmal ediyor, sosyal ilişkilerinden uzaklaşıyor, uyku düzeni bozuluyor ve azaltmak istemesine rağmen kullanımını kontrol edemiyorsa bu durum üzerinde durulması gereken bir sorun hâline gelebiliyor." sözleriyle açıklıyor. Gündüz, YEDAM olarak amaçlarının gençleri yargılamak değil, davranışın altındaki psikolojik etkenleri anlayarak sağlıklı baş etme becerileri geliştirmelerine destek olmak olduğunu vurguluyor ve gençlere şu çağrıda bulunuyor: "Yardım almak için sorunların çok ileri bir noktaya ulaşmasını beklemek gerekmiyor. Kişi, kullanımını kontrol etmekte zorlandığını fark ettiği anda da 115 Danışma Hattı aracılığıyla ücretsiz destek alabilir." Kurumsal çabaların ve bireysel farkındalığın yanı sıra, toplumun tütün kontrol politikalarına yaklaşımı da bu mücadelede belirleyici bir rol oynuyor. Yeşilay’ın ülke genelinde 5 bin 481 katılımcıyla gerçekleştirdiği araştırmaya göre, kamuoyu bu konuda güçlü adımlar atılmasını bekliyor. Halkın yüzde 91,6'sı kamuya açık alanlarda tütün kullanımının sınırlandırılmasını desteklerken, yüzde 89,3'ü 2015 yılından sonra doğanlara tütün satışının tamamen yasaklanması fikrine katılıyor. Tütün endüstrisinin "daha az zararlı" söylemiyle pazarladığı yeni nesil ürünlere yönelik farkındalık da oldukça yüksek; katılımcıların yüzde 96,3'ü elektronik sigaraların, yüzde 92,9'u ise "puff bar"ların sağlığa zararlı olduğunu düşünüyor. Araştırma ayrıca her 10 tütün kullanıcısından 6'sının (yüzde 59,9) bu bağımlılıktan kurtulmak istediğini ortaya koyarak, destek mekanizmalarına duyulan ihtiyacın sadece gençler için değil, toplumun geneli için ne kadar hayati olduğunu gösteriyor.
Kampüs yaşamında tüketim alışkanlıklarının karşılığı
Üniversite öğrencilerinin günlük pratikleri, kafein, tütün ürünleri ve dijital ekran kullanımının ders temposu ve günlük yorgunluk karşısında nasıl bir alışkanlığa dönüştüğünü ortaya koyuyor. Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Halkla İlişkiler ve Reklamcılık Bölümü 2. sınıf öğrencisi Sevcan Yılmaz, gün içindeki tempoya ayak uydurabilmek için kafein ve enerji içeceği tüketiminin arttığını belirterek, “Gün içinde hem derslere hem de diğer işlere yetişmeye çalışırken ister istemez yoruluyorum. Enerjimi toplamak ve uyanık kalmak için kahve veya enerji içeceği tüketmek artık günlük bir rutinime dönüştü.” dedi. Ekran süresinin de gün içinde epey yer kapladığını söyleyen Yılmaz, “Boş vakitlerimde veya dinlenmek istediğimde genelde telefonda vakit geçiriyorum, dijital tüketimim gün içinde epey fazla oluyor.” ifadelerini kullandı.Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Görsel İletişim Tasarımı Bölümü 2. sınıf öğrencisi Asya Alpaslan ise proje ve çizim süreçlerinde sigara ve kahve tüketimine yöneldiğini ifade etti. Alpaslan, işlerini yetiştirmeye çalışırken bu ürünlerin kullanımının arttığını anlatarak, “Özellikle bir tasarıma odaklanmam gerektiğinde ya da ödevleri yetiştirmeye çalışırken kahve ve sigara tüketimim normalden daha fazla oluyor. Çalışma sürecine adapte olmak için genelde bu alışkanlıklara yöneliyorum.” diye konuştu. Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Psikoloji Bölümü 3. sınıf öğrencisi Zeynep Korucu da dijital tüketimin günlük hayatında geniş bir yer tuttuğunu belirtti. Gün içindeki stres ve yorgunluğu atmak için ekrana yöneldiğini anlatan Korucu, “Ders aralarında veya yorucu bir günün ardından sadece kafa dağıtmak için sosyal medyaya giriyorum. Başlangıçta sadece biraz dinlenmek amacıyla elime alsam da bazen farkında olmadan telefonda geçirdiğim süre planladığımdan daha fazla uzayabiliyor.” dedi.
Bağımsızlık "hayır" diyebilmekle başlıyor
Küçük ve sıradan görünen pratiklerin zamanla nasıl birer riske dönüştüğü, uzmanların üzerinde durduğu bir diğer kritik nokta. Her alışkanlığın doğrudan başka bir bağımlılığa dönüşeceğinin söylenemeyeceğini belirten Yeşilay Aydın Şube Başkanı Sencer Gündüz, bazı zararlı alışkanlıkların normalleştirilmesinin kişinin risk algısını zamanla azalttığına dikkat çekiyor. Özellikle erken yaşta başlayan tütün ve nikotin kullanımının bağımlılık açısından ciddi riskler taşıdığını vurgulayan Gündüz, "Bu nedenle küçük gibi görünen alışkanlıkları da önemsemeli ve bağımlılık oluşmadan önlemeye odaklanmalıyız." diyor. Gençlere, kendi hayatlarının kontrolünü başkalarına veya alışkanlıklarına bırakmamaları tavsiyesinde bulunan Gündüz, sınır koyabilmenin, destek istemenin ve "hayır" diyebilmenin bir zayıflık değil, aksine güçlü bir davranış olduğunu hatırlatarak ekliyor: "Unutmayalım ki bağımlılıktan korunmak, bağımsız bir yaşamı tercih etmekle başlar." Gençlerin kendi alışkanlıklarıyla kurdukları ilişkiyi fark edebilmeleri için bir içgörü geliştirmeleri gerektiğini belirten Klinik Psikolog Gülçin Bulut ise işe şu temel soruyu sorarak başlanmasını öneriyor: "Ben bunu gerçekten istediğim için mi yapıyorum, yoksa yapmadığımda kendimi kötü hissettiğim için mi?" Gençlerin kullanım miktarının zamanla artması, kullanmadıklarında huzursuzluk veya yoğun istek hissetmeleri, azaltmayı deneyip başaramamaları, davranışlarını çevrelerinden gizlemeleri ve uyku, sosyal ilişkiler gibi alanlarda olumsuzluk yaşamaları gibi işaretlere dikkat etmesi gerektiğini anlatan Bulut, buradaki amacın gençlerin kendilerini suçlaması olmadığını vurguluyor. Bir alışkanlığı değiştirebilmek için öncelikle onun hayattaki işlevinin anlaşılması gerektiğinin altını çizen Bulut, kalıcı çözümün temelindeki yüzleşmeyi şu örneklerle açıklıyor: "Eğer kişi stresini düzenlemek için sürekli ekrana yöneliyorsa stresle baş etme becerilerini geliştirmeli; yalnızlık nedeniyle nikotine yöneliyorsa sosyal destek kaynaklarını güçlendirmeli; yorgunluğunu sürekli kafeinle bastırıyorsa uyku ve dinlenme düzenini yeniden değerlendirmeli." Davranışı kontrol ettiğini düşünmenin, her zaman o davranış üzerinde gerçek bir kontrol sahibi olunduğu anlamına gelmeyeceğini belirten Bulut, haberin temelindeki o ince çizgiyi şu sözlerle özetliyor: "Bazen özgürlük, istediğimiz şeyi yapabilmekten çok, ihtiyaç duyduğumuzda yapmamayı da seçebilmektir."
Haber: İlhan Alan
DÜNYA ŞAMPİYONU MÜCAHİT KULAK: “DURMAK YOK, RİNGE DEVAM”
Dünya şampiyonluğu, spor dalında en iyi olanın taşıdığı prestij ve ...
OSMANLI’DAN GÜNÜMÜZE SOSYAL YARDIMLAŞMA VE DAYANIŞMA
Osmanlı İmparatorluğu'nda sosyal yardımlaşma ve dayanışma kültürü, toplumun temel değerlerinden ...
TARİHE TANIKLIK EDEN MÜZE ‘‘ULUCANLAR CEZAEVİ MÜZESİ’’
Ankara Merkez Kapalı Ceza ve Tutukevi (Ulucanlar Cezaevi), 1925 ve 2006 yılları ...
EN YÜKSEK SUÇ ORANI NEDEN AYDIN’DA?
Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), her yıl olduğu gibi bu yıl ...
Aydın deyince aklımıza ilk incir, incir deyince de aklımıza ilk ...
HAYVAN DOSTLARIMIZDA KAN PARAZİTİ HASTALIĞI
Her canlı dönem dönem sağlık sorunları yaşamaktadır. Bu sağlık sorunlarının ...
İnsan ve diğer tüm canlıların hayatına devam edebilmesi için toprak ...
KADINLARIN VAZGEÇİLMEZ GİYSİSİ: KIRAS-FİSTAN
Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi’ne ait birçok yerde yıllardır ...
ESKİ BİR TÜRKMEN ENSTRÜMANIN YENİDEN DOĞUŞU: ERBANE
Eski çağlardan beri ritim ve müziğin vazgeçilmez bir enstrümanı olan ...
SIK RASTLANIP AZ BİLİNEN HASTALIK: KURDEŞEN
Vücudumuzda bir bölge kaşındığı zaman hafife alır, kaşıyıp geçmesini bekleriz. ...