Aydın Adnan Menderes Üniversitesi
İletişim Fakültesi / Gazetecilik Bölümü
Öğrenci Uygulama Haber Sitesi

İzmir’in Bayındır ilçesine bağlı Çınardibi köyü, 19. yüzyılın sonunda Balkanlar’da yaşanan büyük zulümden kaçarak Anadolu’ya sığınan Pomakların kültürel kalesine dönüştü. Köy sakinleri, bir asrı aşkın süredir dillerini ve geleneklerini korusa da bugün kaybolan bir mirasın son temsilcileri olma endişesini taşıyor.

Rodop Dağları’nın coğrafi dokusunu andıran yapısıyla Bayındır’ın yüksek kesimlerinde yer alan Çınardibi köyü, bugünlerde sessiz bir kültürel direnişe ev sahipliği yapıyor. Osmanlı döneminde Bulgaristan’dan Anadolu’ya göç eden Pomakların kurduğu köyde, geçmişin izleri hâlâ taze tutulmaya çalışılıyor.

Balkanlar’ın sürgününden asırlık çınarın gölgesine: Bir köyün yeniden doğuşu 

Haber kaynaklarından edinilen bilgilere göre, Pomakların göç süreci 93 Harbi (1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı) sırasında yaşanan ağır baskı ve isim değiştirme politikalarıyla başladı. Bulgar ordusuna alınarak Türklerle savaştırılmak istenen Pomakların, bu durumu reddederek ordudan firar ettikleri aktarıldı. Bugün köyde bulunan “Kaçak Sülalesi” gibi lakapların, o dönemdeki bu tarihsel firarlardan geldiği belirtildi. 1889 yılında yola çıkan kafilelerin, zorlu bir yolculuğun ardından kendi coğrafyalarına benzeyen, meşe kömürü ve katran üretimine uygun bu dağlık bölgeye 1893 yılında yerleştikleri kaydedildi. Köyün ilk isminin Osmanlı’ya bağlılık gereği "Osmaniye" olduğu, ancak 1960’lı yıllarda köy meydanındaki dev çınardan etkilenen bir komutanın önerisiyle ismin "Çınardibi" olarak değiştirildiği ifade edildi.

Kendimizi tertemiz bir Türk ırkı olarak görüyoruz 

Köy sakinlerinden Ekrem Kavakalan, Pomak kimliğine dair yaptığı açıklamalarda, toplumun kendini konumlandırdığı tarihsel noktayı net bir dille ifade etti. Müslüman Bulgar tanımını kesinlikle kabul etmediklerini vurgulayan Kavakalan, soylarının Kıpçak Türklerine dayandığını belirtti. Kavakalan, Anadolu'ya sadece fiziksel bir göç değil, aynı zamanda ruhsal bir miras taşıdıklarını kaydederek, buranın kendileri için hem Bayındır hem de dedelerinin anlattığı o dağ köyü olduğunu aktardı. Konuşmasında aidiyet vurgusu yapan Kavakalan, toplumu tertemiz bir Türk ırkı olarak gördüklerini sözlerine ekledi. Bu tarihsel tezi destekleyen bir diğer isim olan köyün hocası Cemalettin Solar ise yerleşimin ilk yıllarına ait somut belgeleri paylaştı. Solar, kök boyalarla hazırlanan asırlık el dokuması halıları göstererek, toplumsal hafızanın bu motiflerle ve geleneksel üretimle nasıl korunduğuna dikkat çekti.

Dilin sessiz vedası ve rüyadaki ana dil 

Elde edilen en çarpıcı bulgulardan biri, Pomakçanın yazılı bir formu olmaması nedeniyle karşı karşıya kaldığı yok olma tehlikesi oldu. Köy sakinlerinden Ziya Arun, dilin kültürel süreklilikteki kritik rolünü anlatırken, yaşlı neslin rüyalarını bile hala bu dilde gördüğünü ifade etti. Ancak Arun, şimdiki neslin dili bilmediğini ve yazılı bir kaynak bulunmadığı için bu mirasın köyden ayrılan gençlerle birlikte sessizce yok olup gittiğini aktardı. Benzer bir kültürel kaygıyı dile getiren Ekrem Kavakalan da dilin korunabilmesi için yazılı bir formun eksikliğine değindi. Kavakalan, eğer yazılı bir dilleri olsaydı bu mirasın bozulmadan kalacağını ve gelecek kuşakların kendi kültürlerini çok daha rahat öğrenebileceğini belirterek bu sözlü geleneğin aktarılamamasından duyduğu endişeyi bildirdi.

Tarihin tanıklığı ve gelecek mücadelesi 

Çınardibi’nde sürdürülen kültürel direnişin tarihsel kökenleri, sadece sözlü anlatılarla değil, yabancı gözlemcilerin kayıtlarıyla da gün yüzüne çıkıyor. Rus gazeteci Vasili Nemiroviç-Dançenko’nun Osmanlı-Rus Savaşı dönemine ait günlüklerinde, Pomak halkının maruz kaldığı zulüm ve baskılara dair önemli ayrıntılar yer alıyor. Gazetecinin notlarında; halkın yaşadığı açlık, sefalet ve güvenli bir liman olarak gördükleri Osmanlı’ya sığınma süreçleri tarihsel birer vesika olarak aktarılıyor. Bu dirençli geçmişe rağmen, günümüzde en büyük mücadelenin kültürel aktarım olduğu gözlemlendi. Köy sakinlerinden Mutlu Özkasap, yeni neslin eski geleneklere olan bağlılığının zayıfladığını ve dışarıdan yapılan evliliklerle birlikte kültürel dokunun seyrelmeye başladığını bildirdi. Köyün tarihsel kimliğini gelecek kuşaklara aktarabilmek için çabalayan bölge halkı, geçmişte Balkanlar’ın sert rüzgarlarına karşı verdikleri varoluş mücadelesini, bugün modern çağın getirdiği kültürel erozyona karşı sürdürdüklerini ifade etti.

Sosyal yapı ve mutfak: Ege’de bir avrupa köyü 

Çınardibi’nin sosyal dokusunda kadın-erkek ayrımının azlığı ve modern yaşam tarzı, bölgeyi ziyaret edenlerin dikkatini çeken en temel unsurlar arasında kaydedildi. Toplumun en katı kurallarından birinin akraba evliliğine karşı sergilenen tavizsiz duruş olduğu ifade edilirken, beş kuşak geçmeden evlilik yapılmaması sayesinde köyde genetik rahatsızlıkların yaşanmadığı gururla aktarıldı. Köyün asırlık tariflerle korunan mutfak kültürü de bu özgün yapıyı tamamlayan bir diğer unsur olarak belirtildi. Mısır unundan yapılan ve en temel lezzet olarak öne çıkan kaçamak, mutfağın vazgeçilmezi olarak tarif edilirken, tavşan eti suyuyla hazırlanan ve Türkçede tam bir karşılığı bulunmayan maroniki (piturki) yemeğinin özgünlüğü vurgulandı. Kara yapraklı patatesten hazırlanan “zelpatok” ile çocukların ilk adımlarında veya kırkı çıktığında dualarla dağıtılan geleneksel “smidal ekmeği”, kültürel mirasın sofralardaki yansıması olarak ifade edildi. Köy fırınlarında pişirilen ve haftalarca tazeliğini koruyan ekşi mayalı ekmeğin ise bu kadim mutfağın imzası olduğu kaydedildi.

İzmir’in Bayındır ilçesine bağlı Çınardibi köyünde bizi büyük bir misafirperverlikle ağırlayan, asırlık kültürel miraslarını tüm içtenlikleriyle bizlere açan değerli Pomak halkına şükranlarımızı sunarız. Rodop Dağları’ndan Ege’nin zirvelerine taşınan o kadim ruhun, dillerinin ve sofralarındaki bereketin hiçbir zaman eksilmemesi dileğiyle...

Haber: Uğur Tekeli