Aydın Adnan Menderes Üniversitesi
İletişim Fakültesi / Gazetecilik Bölümü
Öğrenci Uygulama Haber Sitesi

Germencik’te 53 yıldır meslek hayatını sürdüren Ali İhsan Bilir’in dükkânı, geleneksel esnaflığın hafızasını yaşatıyor. Doç. Dr. Kemal Ramazan Haykıran’ın Ahilik üzerine değerlendirmeleri ise bu küçük dükkânın temsil ettiği meslek ahlakı ve dayanışma kültürünün tarihsel köklerine ışık tutuyor.

Alışverişin büyük marketlere ve zincir mağazalara taşındığı günümüzde, mahalle bakkalları yalnızca ekonomik değişimin değil, toplumsal ilişkilerdeki dönüşümün de tanığı oluyor. Aydın’ın Germencik ilçesinde babasından devraldığı dükkânda 53 yıldır çalışan Ali İhsan Bilir’in hikâyesi, bu değişimin yerel ölçekteki yansımalarını gösteriyor. Bir zamanlar esnafın birbirini gözettiği, müşterinin veresiye defterine yazdırdığı alışverişlerin yerini farklı tüketim alışkanlıkları alırken Ahilik geleneği de meslek ahlakı ve dayanışma yönüyle önemini koruyor.

Bir meslekten daha fazlası: Dükkânın hafızası

Çocukluğu babasının dükkânında geçen Ali İhsan Bilir, askerlik dönüşünde aile mesleğini sürdürme kararı aldı. Yıllar içinde Germencik’in değişen ticaret hayatına tanıklık eden esnaf, özellikle 1980’li yılları bugünden farklı bir dönem olarak hatırlıyor. O yıllarda dükkânların daha erken açıldığını, esnaf ve müşteriler arasındaki ilişkinin sohbetle ve karşılıklı ilgiyle güçlendiğini anlatıyor. Bugün alışveriş merkezleri ve büyük marketlerin yaygınlaşması küçük işletmelerin işlerini zorlaştırıyor. Dükkânında bakkaliye ürünlerinin yanı sıra baharat ve tuhafiye malzemelerine de yer veren Bilir, farklı ihtiyaçlara cevap vererek mesleğini sürdürüyor. Eski müşterilerinin hâlâ uğraması, bu ilişkinin tamamen ortadan kalkmadığını gösteriyor. Geçmişte sıkça başvurulan veresiye alışverişin artık oldukça sınırlı kalması da değişimin dikkat çeken örneklerinden biri.

Ahilik, pazarda başlayan bir ahlak düzeni

Bu değişimin arka planında Anadolu esnaf kültürünün şekillenmesinde önemli rol oynayan Ahilik bulunuyor. Aydın Adnan Menderes Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi Öğretim Üyesi Doç. Dr. Kemal Ramazan Haykıran, Ahiliğin kökenlerinin İslam medeniyetine dayandığını belirtiyor. İlk dönemlerde piyasadaki haksızlıkların önüne geçmek amacıyla ortaya çıkan teşkilat, fahiş fiyat, kalitesiz ürün ve özensiz işçilik gibi sorunlara karşı düzenleyici bir işlev üstleniyordu. Zamanla kurumsallaşarak Anadolu’da yayılan Ahilik, yalnızca ticaret hayatını düzenleyen bir yapı olmaktan çıktı. Meslek eğitimi, dürüstlük, toplumsal sorumluluk ve yardımlaşma ilkelerini bir araya getirdi. Haykıran’a göre bu geleneğin ayırt edici yönü, iyi bir esnaf yetiştirmenin yanında iyi bir insan yetiştirmeyi de amaçlamasıydı.

Aydın’da 80’den fazla Ahi zaviyesinin izi

Ahilik teşkilatının bölgedeki geçmişi de oldukça eskiye uzanıyor. Haykıran, Aydın’ın 14. yüzyılın başlarında Türk hâkimiyetine girmesinin ardından bölgede ahi zaviyelerinin kurulmaya başladığını aktarıyor. Kendi araştırmalarında 80’den fazla zaviye bulunmuş olabileceğine işaret eden akademisyen, bu yapıların izlerinin 18. yüzyıla kadar takip edilebildiğini belirtiyor. Ahi zaviyeleri, dönemin esnafı için yalnızca bir buluşma noktası değildi. Günün işlerini tamamlayan kişiler burada yemek yiyor, sohbet ediyor ve ahi şeyhinin konuşmalarını dinliyordu. Böylece mesleki bilgi, toplumsal deneyim ve ahlaki ilkeler aynı ortamda aktarılıyordu. Bu yapılar, çalışma hayatıyla sosyal yaşamı bir araya getiren dayanışma merkezleri niteliği taşıyordu.

Ustalığın geleneksel işareti: Şed kuşanma

Ahilikte mesleki ilerleme de belirli törenlerle anlam kazanıyordu. Haykıran’ın aktardığına göre şed kuşanma, çıraklıktan kalfalığa ve kalfalıktan ustalığa geçişi simgeleyen, dualar eşliğinde gerçekleştirilen bir ritüeldi. Bu törenle birlikte kişiye yalnızca ustalık mertebesi değil, mesleğini belirli sorumluluklar çerçevesinde yürütme yetkisi de verilmiş oluyordu. Bugün bu uygulamanın eski biçimiyle sürdürülmesi mümkün olmasa da taşıdığı değerler, geleneksel esnaflık anlayışını anlamak açısından önemini koruyor.

Eski raflarda saklı kalan zaman

Germencik’teki dükkânın geçmişle kurduğu bağ yalnızca meslek hikâyesinden ibaret değil. Eski raflar, terazi, eski tip kolonya doldurma sistemi ve imza mührü, kuşaklar boyunca aktarılan çalışma kültürünün izlerini taşıyor. Bilir, bu eşyaların dedesinden kaldığını ve seksen ile yüz yıllık olabileceğini söylüyor. Ters yazıyla hazırlanan mühürlerin baskı yapıldığında düz okunmasını sağlayan tekniği de zamanla öğrendiğini anlatıyor. Dükkânda geçmişten kalan ürünlerin izleri de sürüyor. Kuzuluk macunu ve nazara karşı kullanılan kurşun gibi geleneksel ürünleri hâlâ soran müşteriler bulunuyor. Bu ayrıntılar, değişen tüketim alışkanlıklarına rağmen bazı yerel geleneklerin gündelik yaşamda varlığını sürdürdüğünü gösteriyor.

Geçmişin değerleri bugüne nasıl taşınacak?

Haykıran, Ahiliğin geçmişteki kurumsal yapısının günümüzde aynı şekilde yeniden oluşturulamayacağını, ancak temel ilkelerinin eğitim programları ve sosyal-kültürel çalışmalarla yaşatılabileceğini ifade ediyor. Her yıl eylül ayında esnaf odaları ve Ticaret Bakanlığı iş birliğiyle düzenlenen Ahilik etkinliklerinde verilen “Yılın Ahisi, Ustası ve Çırağı” gibi unvanlar da bu mirası gündemde tutmayı amaçlıyor. Ahilik kapsamında seçildiğini esnaf derneğinden öğrendiğini belirten Bilir, etkinlikten birkaç gün önce bilgilendirildiğini, Aydın’dan gelen yetkililerin dükkânında fotoğraf çektiğini aktarıyor. Ancak onun için geleceğe ilişkin en önemli meselelerden biri, yıllardır emek verdiği iş yerini devralacak birinin bulunmaması. Kendisinden sonra dükkânın kapanabileceğini söylemesi, yalnızca bir işletmenin değil, bir meslek hafızasının da devamlılığına ilişkin soru işareti yaratıyor. Bir zamanlar ahi zaviyelerinde sürdürülen eğitim ve dayanışma bugün farklı biçimlerde yaşatılmaya çalışılıyor. Germencik’teki eski bir dükkânın raflarında duran eşyalar ve yarım asrı aşan bir meslek öyküsü ise bu mirasın gündelik hayattaki izlerini hatırlatıyor. Ahiliğin geleceği, geçmişteki uygulamaları anmakla birlikte dürüstlük, emeğe saygı ve dayanışma ilkelerini bugünün çalışma hayatında yaşatmakla mümkün olacak.

Haber: Ahmet Barış Yedek