Aydın Adnan Menderes Üniversitesi
İletişim Fakültesi / Gazetecilik Bölümü

Öğrenci Uygulama Haber Sitesi


BARAKA ŞEHİRDEN 100 YILLIK MİMARİ VE SOSYOLOJİK EVRİME DOĞRU AYDIN

15.11.2026
Kültür Sanat

 

1922 yılındaki büyük yıkımın ardından "baraka şehir" olarak anılan ancak küllerinden yeniden doğan Aydın’ın, Erken Cumhuriyet Dönemi’nden günümüzün çok katlı yapılarına uzanan 100 yıllık mimari gelişimi... Kentsel planlamanın, Macar ustaların izlerinin, dilimize "misafir odası" kelimesini sokan ev içi kültüründeki değişimin ve artan nüfusla şekillenen yeni sokak silüetlerinin tarihsel sürecini Mimarlar Odası Aydın Temsilciliği Başkanı Meral Kurkut, İnşaat Mühendisleri Odası Aydın Şube Başkanı Erbil Gökhan Sözeri, Araştırmacı Yazar Mehmet Özçakır ve Aydın Adnan Menderes Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi Sanat Tarihi Bölümü Öğretim Üyesi Yüksek Mimar ve Koruma-Restorasyon Uzmanı Prof. Dr. Gökçe Şimşek anlattı.

 

Aydın sokaklarında başınızı gökyüzüne kaldırdığınızda dikkatinizi çeken çok katlı yapı silüetleri, aslında bir kentin 100 yıllık kabuk değiştirme hikâyesinin günümüzdeki yansıması. II. Abdülhamid döneminde saray fotoğrafçılarının Aytepe mevkiinden "büyük bir kasaba" olarak kadrajlarına sığdırdığı Aydın, 1919-1922 yılları arasındaki yıkımdan ve 1927 yangınından sonra bir süre "baraka şehir" olarak anıldı. Cumhuriyet’in ilk yıllarında umutla inşa edilen geniş bahçeli, taş işçilikli evler, zamanla yerini günümüzün ekonomik ve demografik ihtiyaçları doğrultusunda şekillenen çok katlı yapılara bıraktı. Aydın’ın estetik, mühendislik ve sosyolojik açılardan geçirdiği bu mimari evrimi kentin tarihi hafızasına ışık tutan dört uzman isimle konuştuk.

 

Küllerinden doğan şehir: Yangın yerinden yeni Cumhuriyet’e

Aydın'ın bugünkü modern görünümünün temelleri, koca bir şehrin küllerinden yeniden doğma çabasına dayanıyor. 7 Eylül 1922 itibarıyla kentin neredeyse dörtte üçünün tamamen yok olduğunu belirten Araştırmacı Yazar Mehmet Özçakır, "Atatürk, Aydın'a yaptığı ziyaretlerden birinde dönemin belediye başkanı ve Fen İşleri Müdürü İrfan Saylan'ı çağırarak şehrin gelişme akslarını harita üzerinden bizzat incelemiş ve hummalı bir imar faaliyeti başlatmıştır." dedi. Yangının ardından barakalarda yaşamak zorunda kalan halkın imdadına, erken Cumhuriyet'in planlı kentleşme adımları yetişti. Mimarlar Odası Aydın Temsilciliği Başkanı Meral Kurkut süreci, bulvar aksı ve bu aksın bağlandığı kent meydanı kavramları üzerinden değerlendirdi. Kurkut, Adnan Menderes Bulvarı aksının oluşturulduğunu, bulvar çevresindeki yapılaşmanın bu aks boyunca şekillendiğini ve dönemin kent planlamasının dik açılı kesişimlerden oluşan "gridal (ızgara) sistem" mantığıyla kurgulandığını aktardı.  1930-1933 yılları arasında hazırlanan bu planın yapısını inceleyen Sanat Tarihçisi Prof. Dr. Gökçe Şimşek ise yıkımın yeni bir kimlik için zemin hazırladığını ifade etti. Şimşek, dönemin mimari vizyonunu şu sözlerle anlattı: "Eski evlerin ahşap döşemeleri kaldırıldığında altta hala Osmanlı kent planı görünür ancak Cumhuriyet, bu temellerin üzerine yepyeni bir şehir inşa etti. Törenlerin geçit güzergâhı olan Doğu ve Batı Gazi Bulvarı ile Hükümet Bulvarı üzerindeki yapılar, Birinci Ulusal Mimarlık Akımı'nın etkileriyle, üçgen alınlıklar ve kesme taş taklidi sıvalarla son derece gösterişli tasarlandı. Mimar Giulio Mongeri'nin eseri olan Ziraat Bankası binası da bu modernleşme simgelerinden biridir."

 

Macar ustaların izleri ve "misafir odası" kavramının doğuşu

Yeniden inşa sürecinde Aydın mimarisi, farklı kültürlerin de kesişim noktası oldu. Mehmet Özçakır, savaşlarda azalan erkek nüfusu nedeniyle 1930'da kente Macar ustaların getirildiğini belirterek konu ile ilgili ilginç bir anekdot paylaştı: "Macar ustalar, geldikleri yörelerdeki gibi kar tutmayan, dik çatılı evler inşa etmeye başladılar. Ancak Aydın'a kar yağmadığı öğrenilince bu sistemden derhal vazgeçildi." Bu süreci tamamlayan Kurkut, Orta Avrupa estetiği dış cepheleri süslerken yerel halkın iç mekânları gölgelendirme sağlayan geleneksel avlulu ev kültürüne göre şekillendirdiğini ifade etti. Dış cephedeki bu değişim, evin en mahrem köşelerinde büyük bir kültürel devrimi beraberinde getiriyordu. Prof. Dr. Şimşek, geleneksel Osmanlı evinden modern Cumhuriyet evine geçiş sürecini çarpıcı bir örnek üzerinden, "Geleneksel evlerde tuvaletler avlunun bir köşesinde yer alırdı. Yeni dönemde bu tuvalet önce eve bitiştirildiğini ve sonra içine entegre edildiğini Aydın’daki konutlarda görüyoruz. O dönemin ev sahiplerinden biri bana, 'Dedem 1930'larda evin içerisine modern bir hela taşının olduğu tuvalet yaptırdı. Ancak alışkanlıklar kolay değişmedi, yeni tuvaleti sadece dedem kullanıyordu, biz ev halkı olarak yıllarca avludaki tuvaleti kullanmaya devam ettik.' demişti." şeklinde aktadı. Bu dönemin bir diğer önemli kırılması ise evin kullanım alanlarında ve kelime dağarcığımızda yaşandı. Geçmişte yatakların 'yüklük'ten çıkarıldığı ve yer sofrasında yemek yenilen çok işlevli tek 'oda' kültürü yerini özel alanlara bıraktı. 1930'ların yerel gazetelerinde 'kübik mobilya' reklamlarının başladığını belirten Prof. Dr. Şimşek, bugün sıkça kullandığımız 'misafir odası' teriminin tam da bu dönemde ortaya çıktığına dikkat çekti. Karyola ve masaların hayatımıza girmesiyle birlikte, sadece misafir geldiğinde kilitli kapısı açılan o yepyeni 'salon' (misafir odası) kültürü ilk kez o yıllarda Aydın evlerine girdi.

 

Yazlık sinemaların serinliğinden çok katlı yapılara

Erken Cumhuriyetin o geniş, avlulu ve planlı yerleşimleri, 1950'lerden itibaren yerini çok katlı yapılara bırakmaya başladı. Avlulu geleneksel konutların yerini zamanla estetik kaygıların geri planda kaldığı, ekonomik kaygılar ve işlevselliğin ön plana çıktığı yapılara bıraktığını vurgulayan Meral Kurkut,  bu süreçte estetiğin geri plana itilip fonksiyonun öne çıktığını belirtti. Bu yapısal değişimi kentin sosyal hayatı üzerinden yorumlayan Mehmet Özçakır, "Eskiden herkesin avlulu, meyve ağaçlı evleri vardı. Sokakların nefes aldığı, kültür etkinliklerinin merkezi olan ve yaz geceleri rüzgârın serinliğini taşıyan açık hava sinemaları vardı." dedi. Özçakır, televizyonun yaygınlaşması ve arsa değerlerinin artmasıyla bu boşluk alanların otoparklara ve çok katlı apartmanlara dönüştüğünü, bugün Aydın Tekstil Parkı'nın içinden geçerken duyulan kuş seslerinin bile hoparlörden üretilerek dinletilen yapay doğa sesleri olduğunu ifade etti. Değişimin mühendislik penceresindeki karşılığı ise demografik verilere dayanıyor. İnşaat Mühendisleri Odası Aydın Şube Başkanı Erbil Gökhan Sözeri, 1950'lerde 20 binlerde olan merkez nüfusunun bugün 300 bini aşmasının yatay mimariyi sürdürülemez kıldığını vurguladı. Sözeri, "Gelişmekte olan ülkelerde yatay mimari arzu edilse de, artan nüfusu barındırabilmek ve altyapı hizmetlerini ulaştırabilmek adına çok katlı yapılaşma ekonomik bir zorunluluktur. Aydın'ın kuzeyinde Tralles Antik Kenti, güneyinde ise verimli tarım arazileri bulunuyor. Kent mecburen doğu-batı aksında büyüyebiliyor." dedi. Alüvyon zemin üzerinde yüksek katlı bina yapmanın günümüz fen kurallarıyla mümkün olduğunu, asıl meselenin projenin denetiminde yattığını hatırlattı.

 

Kaybolan simgeler ve "Ben bu evden daha yaşlıyım" direnişi

Kentin hızla değişen silüetinde geçmişin izlerini koruma çabaları, kimi zaman ilginç diyaloglara sahne oluyor. Geçmişten günümüze benliğini koruyan yapıların yanı sıra Erken Cumhuriyet Dönemi sivil mimari örneklerinin de kentin hafızası olduğunu anlatmaya çalıştıklarını belirten Meral Kurkut, koruma farkındalığının önemine dikkat çekti. Prof. Dr. Gökçe Şimşek ise koruma bilinciyle ilgili sahada karşılaştıkları bir durumu şu anıyla aktardı: “1950'lerden kalma modern, garajlı bir konutu kültür varlığı olarak tescillemeye gittiğimizde evin hanımefendisi bana, 'Ben bu evden daha yaşlıyım, asıl benim korunmam gerekiyor. Bu evi niye tescillediler, bir çivi bile çakamıyoruz' demişti." Bu bilincin geç yerleşmesi, kentin hafızasında önemli boşluklar yarattı. Bir dönemin sosyal buluşma noktaları olan Park Sineması, Halk Evi, Türk Ocağı ve Bey Cami karşısındaki tarihi hamam çok katlı yapılaşma sürecinde yıkılırken; o binalara can veren ahşap işlemeli kapılar ve armut biçimli pencere kafesleri kent dokusundan koptu. Yangından ve yıkımlardan günümüze ulaşmayı başaran Askerlik Şubesi, 1896 yapımı Erkek Sanat Okulu (ARTE), Cemal Çiftçi Evi ve Paşa Konağı ise kentin sivil mimari zarafetini taşıyan ender yapılar olarak ayakta kalmaya devam ediyor. Kentin yitip giden tarihi yapılarına dair süreci değerlendiren Mehmet Özçakır, tabloyu şu sözlerle özetledi: "Avrupa'da belli bir tarihe tanıklık etmiş sokakları yıkamazsınız, bizde ise koca bir sivil mimari hafıza yok oldu. Artık yıkılanlara üzülmek yerine, ayakta kalan bu son miraslara sahip çıkmaktan başka çaremiz yok." Geçmişte avlularında geniş sofraların kurulduğu o yatay Aydın, bugün kısıtlı coğrafyası ve artan nüfusunun talepleri doğrultusunda yeni bir kent kimliği inşa ediyor. Hızla dönüşen bu silüetin ardında bıraktığı 100 yıllık hafıza ise zamana direnmeyi başaran o birkaç taş binanın cephesinde ve kentin kültürel belleğinde varlığını sürdürmeye devam ediyor. Prof.Dr.Şimşek ise Koruma Amaçlı İmar Planının 2012’de hazırlanması sonrasında kentteki kültür varlıklarına ait kararların Kurul denetiminde olduğunu ve böylelikle kentin Cumhuriyet Dönemi kimliğinin bugün korunduğunu vurguladı.

 

Haber: Kubilay Akın

 

EN ÇOK OKUNANLAR

DÜNYA ŞAMPİYONU MÜCAHİT KULAK: “DURMAK YOK, RİNGE DEVAM”

  Dünya şampiyonluğu, spor dalında en iyi olanın taşıdığı prestij ve ...

OSMANLI’DAN GÜNÜMÜZE SOSYAL YARDIMLAŞMA VE DAYANIŞMA

  Osmanlı İmparatorluğu'nda sosyal yardımlaşma ve dayanışma kültürü, toplumun temel değerlerinden ...

TARİHE TANIKLIK EDEN MÜZE ‘‘ULUCANLAR CEZAEVİ MÜZESİ’’

Ankara Merkez Kapalı Ceza ve Tutukevi (Ulucanlar Cezaevi), 1925 ve 2006 yılları ...

EN YÜKSEK SUÇ ORANI NEDEN AYDIN’DA?

  Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), her yıl olduğu gibi bu yıl ...

İNCİR BİR MEYVE Mİ ÇİÇEK Mİ?

  Aydın deyince aklımıza ilk incir, incir deyince de aklımıza ilk ...

HAYVAN DOSTLARIMIZDA KAN PARAZİTİ HASTALIĞI

  Her canlı dönem dönem sağlık sorunları yaşamaktadır. Bu sağlık sorunlarının ...

TOPRAĞIN BİLİMİ PEDOLOJİ

  İnsan ve diğer tüm canlıların hayatına devam edebilmesi için toprak ...

KADINLARIN VAZGEÇİLMEZ GİYSİSİ: KIRAS-FİSTAN

  Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi’ne ait birçok yerde yıllardır ...

ESKİ BİR TÜRKMEN ENSTRÜMANIN YENİDEN DOĞUŞU: ERBANE

  Eski çağlardan beri ritim ve müziğin vazgeçilmez bir enstrümanı olan ...

SIK RASTLANIP AZ BİLİNEN HASTALIK: KURDEŞEN

  Vücudumuzda bir bölge kaşındığı zaman hafife alır, kaşıyıp geçmesini bekleriz. ...

Aydın Adnan Menderes Üniversitesi
İletişim Fakültesi / Gazetecilik Bölümü

Öğrenci Uygulama Haber Sitesi
+90 256 218 20 00