Aydın Adnan Menderes Üniversitesi
İletişim Fakültesi / Gazetecilik Bölümü
Öğrenci Uygulama Haber Sitesi

Aydın’daki Tralleis Antik Kenti’nde askeri saklanma hattı olarak bilinen Arsenal Tüneli’nin yaklaşık 2 bin 300 yıl önce suyun sert kayaları aşındırmasıyla doğal olarak oluştuğu ve kentin yağmur, sel ve atık sularını toplayan kanalizasyon ile arıtma sisteminin omurgası olduğu belirtildi. Tralleis Antik Kenti Kazı Başkanı Prof. Dr. Murat Çekilmez, tünelin sonradan güçlendirilerek askeri amaçla da kullanıldığını, ancak ilk yapılış amacının savunma olmadığını dile getirdi. Tünelin yalnızca yüzde 25’inin kazılabildiği, kalan bölümde ise güvenlik riski nedeniyle çalışmanın ilerleyemediğini ifade etti. 

Aydın’daki Tralleis Antik Kenti’nin altında, uzun süredir “savaş tüneli” olarak anılan bir yapı uzanmakta. Arsenal Tüneli askeri saklanma hattı olarak tanınsa da yapılan röportaja göre öyküsü savaşla değil, yağmur ve sel sularıyla başlamıştır. Tralleis Antik Kenti Kazı Başkanı Prof. Dr. Murat Çekilmez, tünelin nasıl oluştuğunu, neden kentin kanalizasyon ve arıtma sisteminin omurgası sayıldığını ve kazının neden yarım kaldığını anlattı.

“ Suyun ilerlemesi için eğim lazım ”

Tralleis’in en yüksek noktası 190, en alçak noktası 142 metre olup yaklaşık 50 metrelik bu fark, antik kentin su düzenini belirlemekte. Günümüzde elektrik ve motorun suyu istenilen yere çekebildiğini hatırlatan Çekilmez, “Antik Çağ’da öyle değil, suyun gidebilmesi için eğim lazım.” diyerek o dönemin zorunluluğuna dikkat çekerek öncelikle kentin eğiminden bahsetti. Kentin bilerek eğimli bir alana kurulduğunu, amacın yağmur ve sel sularının kendiliğinden akıp gitmesi olduğunu vurguladı. Aydın’a ne kadar yağmur yağarsa yağsın bölgede sel yaşanmadığını belirten Çekilmez, bunun nedenini,  “Çünkü adam kenti eğimli bir yere yapmış.” sözleriyle özetledi. Sistem, çok yağış alındığında devreye girecek şekilde tasarlanmış. Kentin yaklaşık 10 farklı noktasına kapaklı havalandırma bacaları açılmış. Yağmur ve sel suları bu bacalardan alttaki kanallara ve tünellere inmiş, oradan da tek bir ana kanalda toplanmış.

“ En güzel savunma şekli: Saklanmak”

Kanalizasyon sisteminin yer altında tünelleşmeye yol açtığını fark eden antik kent sakinleri, bu alanı askeri amaçla da kullanmaya başlamış. “ Diyelim ki şehre ani bir saldırı var, en güzel savunma şekli: Saklanmak." sözleriyle bu kullanımın mantığını açıklayan Çekilmez, kazılarda mancınıklarda kullanılan taş güllelerin bulunmasının da askeri kullanıma işaret ettiğini söyledi. Bizans Dönemi’nde de tünellerin aynı amaçla değerlendirildiği aktarıldı. Arsenal adının Antik Çağ’da askeri amaçla yapılan tünel anlamına gelmesi, yapıya savaşla ilişkilendirilen bir kimlik kazandırmakta. Yine de kazı başkanı, tünelin ilk yapılış amacının askeri olmadığının altını çizdi. Tralleis’in stratejik konumu ise bu askeri kullanımı daha anlaşılır kılmış. Büyük Menderes Vadisi’nin en önemli stratejik noktasının burası olduğu, kentin Milattan Önce 4. yüzyılda kurulduğunda askeri bir karakol, yani garnizon olduğu belirtildi. Antik Çağ’da kentlerin 5-10 yılda bir saldırıya uğradığı, güvenliğin bu yüzden her şeyden önemli sayıldığı da anlatılanlar arasında. Büyük İskender’in Asya Seferi sırasında kışı geçirmeleri için askerlerini ve savaş aletlerini Tralleis'e gönderiği de Çekilmez tarafından dile getirildi.

“Kütüphane, Kilise... Hepsi de bu Arsenal Tüneli’ne bağlı”

Tünel sisteminin kapsamı da dikkat çekici. Kazı başkanına göre sistem, kentin bütün yapılarına uzanmakta. Kemer yolundan kente gelirken yolun hemen kenarında bulunan yapıdan başlayan kanalizasyon hattı, Gymnasium’a yer altından ulaşmış. Tiyatronun çevresindeki suları toplayan, stadyuma, agoraya, hamam – gymnasium kompleksine ve villalara uzanan hatlar da varmış. Çekilmez, bunların hepsi hesaplandığında kentin yaklaşık 10 kilometrelik bir tünel sistemi olması gerektiğini söyledi. Diğer yapıların da bu ağa bağlandığını anlatan uzman isim, “Kütüphane, kilise... Hepsi de bu Arsenal Tüneli’ne bağlı.” dedi. Şimdiye kadar yaklaşık 1250 metrelik bölümün kazıldığı, tünelin yaklaşık yüzde 25’inin ortaya çıkarılabildiği belirtildi. Çekilmez durumu, “Ama tünelin sadece 1250 metresini kazabildik." sözleriyle ifade etti.

Bir arıtma sistemi 

Arsenal, suyu kentten uzaklaştıran basit bir kanal olmaktan öte bir işlev görmüş. Birçok kol burada buluşmuş. Örneğin Gymnasium’dan gelen kol suyu bu sisteme taşımış. Su ise burada hemen nehre bırakılmamış, önce dinlendirilmiş. Yapının önündeki büyük cephenin ön tarafında, birbirine akan yaklaşık 5 metrelik havuzlar yer almakta. Ağır metaller ve atıklar bu havuzların dibine çökmüş, temiz su ise üstten akıp gitmekte. Hiçbir filtre kullanılmadan, yalnızca suyun akışıyla gerçekleşen bu işlem için örnek veren Çekilmez, bir hafta dinlendirilen suyun “tertemiz” olduğunu söyledi. Arıtılan su Büyük Menderes Nehri’ne verilmiş. “Aynı zamanda burası bir arıtma sistemi.” diyen Çekilmez, bu suyun içme suyu olarak kullanılmadığını, Tralleis’in içme suyunu dağdan gelen dört temiz su kaynağının karşıladığını da sözlerine ekledi.

Tehlike yüzünden ilerlenemiyor

Tünelin tamamının neden kazılmadığı sorulduğunda cevap, sanılanın aksine askeri alan meselesi olmadı. Engel güvenlik. “İlerleyemedik yani, tehlikeli.” diyen kazı başkanı, tünelin üstünde duran taşlara dikkat çekti. Duvarlarla güçlendirilmiş olmasına rağmen tünelin 2 bin yıl içinde tahrip olduğu aktarıldı. “İnsan güvenliği için çok tehlikeli. Gezerken ya da kazı yaparken bir taş düşse insanı öldürebilir.” sözleriyle riski anlatan uzman isim, çalışmanın sürdürülebilmesi için önce güvenlik önlemi alınması gerektiğini belirtti. Bu önlemler alınıp kazı yapılabildiğinde, tünelin kalan bölümünün Tralleis’in yer altındaki su sistemine dair yeni bilgiler sunacağını ifade etti.

Haber: Melisa Yiğit